Қысқаша
«Тұздар» мен мефедрон — катинондар тобына жататын синтетикалық стимуляторлар. Олар дофаминнің, норадреналиннің және серотониннің деңгейін күрт арттырып, қысқа мерзімді эйфория мен қозуды тудырады, оның артынан ауыр құлдырау келеді. Қауіптілігі — күшті психикалық тәуелділіктің тез қалыптасуында, қуғын-сүргін сандырағы мен агрессиясы бар психоздардың жоғары қаупінде, жүректің шамадан тыс жүктелуінде, дененің қызып кетуінде және құрамының болжап болмайтындығында. Емдеу дәрігердің бақылауымен қолдануды қауіпсіз тоқтатуды, психиатрда психоздық және депрессиялық бұзылыстарды емдеуді, тәуелділіктің психотерапиясын және ұзақ оңалтуды қамтиды.
Бір минутта басты мәселе
- Синтетикалық катинондар тәуелділікті өте тез тудырады: қайта қабылдауға деген құмарлық алғашқы эпизодтардың құлдырауында-ақ пайда болады.
- Қуғын-сүргін сандырағы, елестер мен агрессиясы бар жедел психоздар бұрын психикалық ауруы болмаған адамдарда да кездеседі.
- Стимуляторлар жүрек пен қан тамырларын шамадан тыс жүктейді: аритмия, инфаркт, инсульт және дененің қауіпті қызып кетуі мүмкін.
- «Тұздардың» құрамы болжап болмайды: бір атаумен күші мен уыттылығы әртүрлі заттар сатылады.
- Тәуелділік емделеді: шығу кезіндегі дәрігерлік бақылау, психотерапия, оңалту және отбасының қолдауы маңызды.
«Тұздар» және мефедрон дегеніміз не
Мефедрон және сленгте «тұздар» деп аталатын заттар синтетикалық катинондарға — кат өсімдігіндегі табиғи стимулятордың химиялық аналогтарына жатады. Оларды тыйымды айналып өту үшін формуласын үнемі өзгерте отырып, жасырын зертханаларда өндіреді. Қазақстанда олар есірткі заттарына немесе психотроптық заттарға жатады, олардың айналымына заңмен тыйым салынған. Бір көшелік атаумен әртүрлі заттардың қоспасы сатылуы мүмкін, нақты құрамы мен концентрациясын сатушы да, тұтынушы да білмейді.
АХЖ-10 бойынша мұндай заттарды қолданудың салдары басқа стимуляторларды қолданудан туындаған психикалық және мінез-құлықтық бұзылыстарға, DSM-5 бойынша — стимуляторларды қолданумен байланысты бұзылыстарға жатқызылады. Мұны түсіну маңызды: әңгіме «жеңіл» немесе «клубтық» зат туралы емес, қауіптілігі жағынан амфетаминдермен салыстыруға келетін, ал тәуелділіктің қалыптасу жылдамдығы жағынан көбіне олардан да асып түсетін күшті әсер ететін стимуляторлар туралы болып отыр.
Синтетикалық стимуляторлар миға қалай әсер етеді
Катинондар ләззатқа, сергектікке, мотивацияға және көңіл-күйге жауапты медиаторлар — дофаминнің, норадреналиннің және серотониннің жаппай бөлінуін тудырып, олардың кері қармалуын бұғаттайды. Нәтижесінде қысқа, бірақ қарқынды эйфория, күш-қуаттың тасуы, сенімділік сезімі, ашық-жарқындық, ұйқы мен тамаққа деген қажеттіліктің төмендеуі пайда болады. Әсері ұзаққа созылмайды, ал құлдырау кезінде адам жан дүниесінің бос қалуын, мазасыздықты, ашушаңдықты және қайталауға деген аса қатты құмарлықты сезінеді.
Дәл осы қысқа әсер мен күрт құлдырау бірнеше сағат немесе тәулік бойы қайта-қайта қабылдауға — «марафондар» деп аталатын кезеңдерге итермелейді. Осы уақытта ми медиаторлар қорын сарқиды, адам ұйықтамайды және тамақ ішпейді, мазасыздық пен күдікшілдік ұлғаяды. Марафоннан кейін күйзеліс, апатия және ұзақ ұйқы бар ауыр қалжырау күйі басталады. Тұрақты қолданғанда марапаттау жүйелері қайта құрылады, ал күнделікті қуаныштар ләззат әкелуді тоқтатады.
| Фаза | Не болады | Басты қауіптер |
|---|---|---|
| Әсер ету | Эйфория, қозу, ұйқысыздық, тәбеттің болмауы | Аритмиялар, қан қысымының секіруі, қызып кету, тәуекелді мінез-құлық |
| «Марафон» | Ұйқысыз және тамақсыз сағаттар мен тәуліктер бойы қайта-қайта қабылдау | Психоз, қалжырау, сусыздану, агрессия |
| Құлдырау | Жан дүниенің бос қалуы, мазасыздық, ашушаңдық, қатты құмарлық | Қайта қабылдау, жанжалдар, суицидтік ойлар |
| Абстиненция | Күйзеліс, апатия, ұйқышылдық, тәбеттің артуы | Депрессия, рецидив, суицидтік қауіп |
| Ішімдік пен есірткісіз өмірдің ерте кезеңі | Ұйқының, көңіл-күйдің және қызығушылықтардың бірте-бірте қалпына келуі | Құмарлық толқындары, триггерлермен кездескенде рецидив |
«Тұздар» мен мефедронның қаупі неде
Синтетикалық стимуляторлар бір рет қолданғандағы жедел асқынуларымен де, ұзақ мерзімді салдарларымен де қауіпті. Көп адам дәрігерге алғаш рет дәл жедел жағдаймен — психозбен, аритмиямен, қызып кетумен — түседі, мұның қолданудың салдары екенін күдіктенбейді де. Төменде адамның өзі де, оның жақындары да білуі маңызды негізгі қауіптер келтірілген.
Психоздар және ауыр психикалық бұзылыстар
Қолдану аясында, әсіресе «марафондар» кезінде жедел психоздар жиі дамиды: қуғын-сүргін сандырағы, аңдып жүргендей сезім, есту және көру елестері, қатты қорқыныш, агрессия немесе қашып «құтылуға» әрекет. Мұндай жағдайлар адамның өзі үшін де, айналасындағылар үшін де қауіпті. Кейбір адамдарда психоздық симптомдар, мазасыздық және депрессия қолдануды тоқтатқаннан кейін де ұзақ сақталады.
Жүрек, қан тамырлары және қызып кету
Стимуляторлар қан қысымы мен жүрек соғу жиілігін күрт арттырып, қан тамырларын тарылтады. Тіпті жас адамдарда да ауыр аритмиялар, инфаркт және инсульт болуы мүмкін. Сусызданумен және бұлшықет жүктемесімен қосарланған дененің қызып кетуі қауіпті: ол бұлшықеттердің ыдырауына, бүйректің зақымдануына және көп ағзалық жеткіліксіздікке әкелуі мүмкін.
Ұзақ қолданудың салдары
Қалжырау, күрт арықтау, ұйқының бұзылуы, есте сақтау мен зейіннің төмендеуі, тұрақты депрессия мен ангедония, инъекциялық қолдану кезінде терінің, тістердің, веналардың зақымдануы, инфекциялар, соның ішінде АИТВ мен гепатиттер. Қарым-қатынастар бұзылады, жұмыс немесе оқу жоғалады, қарыздар мен заңға қатысты проблемалар көбейеді.
«Тұздар» мен мефедронды қолданудың белгілері қандай
Жақындар өзгерістерді көбіне адамның өзі проблеманы мойындағанға дейін байқайды. Белгілер фазаға байланысты: әсер ету кезінде — қозу мен жылдамдау, құлдырау кезінде — жан дүниенің бос қалуы мен ашушаңдық. Бірде-бір жеке симптом қолдануды дәлелдемейді, бірақ бірнешеуінің қосарлануы, әсіресе мінез-құлықтың өзгеруімен және ақшаның жоғалуымен қатар болса, наркологтан кеңес алуға себеп.
- Кеңейген қарашықтар, жүгірген көзқарас, бет бұлшықеттерінің тартылуы, жақтың қысылуы
- Жылдам, шатасқан сөйлеу, әбігерлік, мағынасыз белсенділік
- Ұйқысыз тәуліктер, олардан кейін ұзақ ұйқы мен сылбырлық
- Салмақтың күрт азаюы, тамақтан бас тарту, сусыздану
- Күдікшілдік, аңдудан қорқу, «қуғыншылар» туралы әңгімелер
- Әсіресе құлдырау кезіндегі агрессия мен ашушаңдықтың бұрқ етуі
- Ақша мен заттардың жоғалуы, қарыздар, түсініксіз көп сағаттық жоқ болып кету
- Мұрынның қызаруы, ерін мен саусақтардағы инелердің немесе күйіктердің іздері
Синтетикалық стимуляторларға тәуелділік қалай қалыптасады
Катинондарға тәуелділік ең алдымен психикалық: бірінші орынға бірнеше қолдану эпизодынан кейін-ақ пайда болуы мүмкін тоқтатып болмайтын құмарлық шығады. Адам өмірін зат төңірегінде жоспарлай бастайды, «марафондардың» мөлшері мен ұзақтығына бақылауды жоғалтады, анық проблемаларға қарамастан қолдануды жалғастырады. Бұл АХЖ-10 бойынша тәуелділік синдромының және DSM-5 бойынша стимуляторларды қолданумен байланысты бұзылыстың критерийлеріне сәйкес келеді.
Стимуляторлардың абстиненттік синдромы опиоидтық сындырудан (ломкадан) ерекшеленеді: ол дене ауыруынан гөрі ауыр күйзеліспен, апатиямен, ұйқышылдықпен немесе ұйқысыздықпен, ашушаңдықпен, тәбеттің артуымен және азапты құмарлықпен білінеді. Бұл кезеңде суицидтік ойлардың қаупі жоғары, сондықтан қолданудан шығуды мамандардың бақылауымен өткізген дұрыс, ал жақындарға адамды бұл күймен жалғыз қалдырмау керек.
«Тұздар» мен мефедронға тәуелділік қалай емделеді
Стимуляторларға тәуелділікті «жоятын» арнайы дәрі жоқ, сондықтан емдеу кешенді. Бірінші кезең — қолдануды тоқтату және жағдайды тұрақтандыру: дәрігер жүрек пен психика үшін қауіптерді, сусызданудың және қалжыраудың бар-жоғын бағалайды, детоксикация мен симптомдық терапия жүргізеді. Жедел психоз, айқын қозу немесе суицидтік ойлар болғанда емдеу психиатр мен наркологтың бақылауымен стационарда жүргізіледі.
Келесі кезең — қосалқы бұзылыстарды емдеу: депрессияны, мазасыздықты, ұйқының бұзылыстарын, ұзаққа созылған психоздық симптомдарды. Препараттарды психиатр жағдайға қарай топтарымен және курстарымен таңдайды. Әрі қарайғы жұмыстың негізін психотерапия мен оңалту құрайды: когнитивтік-мінез-құлықтық терапия, мотивациялық сұхбат, ішімдік пен есірткісіз өмірді көтермелеу әдістері, рецидивтің алдын алу, күн тәртібін, оқуды, жұмысты және қарым-қатынасты қалпына келтіру. Оңалтудың ұзақтығы әдетте айлармен өлшенеді.
Отбасының рөлі
Жақындардың қолдауы сәттілікке жету мүмкіндігін айтарлықтай арттырады. Туыстарға кеңес алу маңызды: құмарлық пен рецидивке қалай жауап беру, қолдануды ақшамен қалай қолдамау, өзіне қалай қамқорлық жасау керек. Отбасылық психотерапия сенімді қалпына келтіруге және жаңа ережелер туралы келісуге көмектеседі.
Рецидивтер және ұзақ мерзімді қолдау
Стимуляторларға деген құмарлық айлар бойы, әсіресе бұрынғы қолданумен байланысты жағдайларда қайта оралуы мүмкін. Рецидив (срыв) емдеудің пайдасыз екенін білдірмейді: бұл маманға қайта оралып, жоспарды түзету керектігінің белгісі. Өз триггерлеріңізді алдын ала біліп, қатты құмарлық болған жағдайға арналған әрекет жоспарын дайындап қою маңызды.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Наркология 24 клиникасында синтетикалық стимуляторларға тәуелділігі бар пациенттерді бірлесіп жүргізетін нарколог пен психиатр жұмыс істейді. Жедел жағдайда дәрігер тәулік бойы үйге шығады, қауіптерді бағалайды және қажет болса бақылауы бар стационарды ұйымдастырады. Детоксикация, психоздық және депрессиялық бұзылыстарды емдеу, жүрек пен жалпы жағдайды бақылау жеке жоспар бойынша жүргізіледі.
Жағдай тұрақтағаннан кейін пациент емделуді оңалту бағдарламасында жалғастырады: тәуелділіктің психотерапиясы, құмарлық пен триггерлермен жұмыс, ұйқы мен күн тәртібін қалпына келтіру, отбасын қолдау. Адам әлі емделуге дайын болмаса, туыстар анонимді онлайн кеңестен бастай алады. Ерікті емделу «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексіне сәйкес құпия.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Қолдану қайталанады, ал өз бетімен тоқтауға әрекеттер сәтсіз аяқталады
- Қолданғаннан кейін мазасыздық, күдікшілдік, аңдудан қорқу немесе елестер пайда болады
- Адам тәуліктер бойы ұйықтамайды, тамақ ішуді қойды, күрт арықтап, қалжыраған көрінеді
- Қолдануды тоқтатқаннан кейін күйзеліс, апатия, ұйқысыздық сақталады
- Жүрек жұмысында іркілістер, кеуде ауыруы, қан қысымының секіруі пайда болды
- Жақындар агрессияның бұрқ етуін, ақшаның жоғалуын, қарыздарды, үнемі өтірік айтуды байқайды
- Өмірдің мәнсіздігі, өмір сүргісі келмеу немесе өзіне зиян келтіру туралы ойлар бар
Шұғыл көмек қашан қажет
Кеуде ауырғанда, жүрек қатты соққанда, құрысу, өте жоғары қызу, есінен тану, агрессиямен, сандырақпен немесе елестермен қатар жүретін айқын қозу болғанда 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Адамды жалғыз қалдырмаңыз, қауіпті заттарды алып тастаңыз. Жас адамда өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар болса — 150 нөміріне қоңырау шалыңыз.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Дәрігерді үйге тәулік бойы шақыру, стационар және детоксикация, кодтау, оңалту және нарколог пен психиатрдың онлайн кеңесі. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Тұздарға және синтетикалық стимуляторларға тәуелділік12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Жедел психоз: көмек15 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Нашақорларды оңалту12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
«Тұздар» неліктен қауіпті?
«Тұздар» — құрамы болжап болмайтын синтетикалық стимуляторлар. Олар күшті психикалық тәуелділікті тез тудырады, қуғын-сүргін сандырағы мен агрессиясы бар жедел психоздарды жиі қоздырады, жүрек пен қан тамырларын шамадан тыс жүктейді, қызып кету мен қалжырауды тудырады. Ауыр салдар қаупі алғашқы қолдану эпизодтарында да бар, сондықтан «қауіпсіз» қолдану болмайды.
Мефедронға тәуелділіктен емделіп шығуға бола ма?
Иә, синтетикалық стимуляторларға тәуелділік емделеді, бірақ уақыт қажет етеді. Емдеу дәрігердің бақылауымен қолдануды қауіпсіз тоқтатуды, депрессияны, мазасыздықты және психоздық бұзылыстарды емдеуді, психотерапияны, оңалтуды және отбасының қолдауын қамтиды. Қалпына келу айларға созылады, рецидивтер болуы мүмкін, бірақ көп адам толыққанды өмірге оралады.
«Тұздардан» сындыру (ломка) бола ма?
Стимуляторлардан бас тарту опиоидтық сындырудан басқаша білінеді: дене ауыруынан гөрі ауыр күйзеліспен, апатиямен, ұйқышылдықпен немесе ұйқысыздықпен, ашушаңдықпен және азапты құмарлықпен. Бұл кезеңде суицидтік ойлар мен рецидив қаупі жоғары. Сондықтан қолданудан шығуды нарколог пен психиатрдың бақылауымен өткізген дұрыс.
«Тұздардан» кейін адамда психоз болса, не істеу керек?
Стимуляторлардан кейінгі психоз — шұғыл жағдай. 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Сабырлы әрі қысқа сөйлеңіз, сандырақ идеялармен дауласпаңыз, сіз үшін қауіпті болса, күшпен ұстауға тырыспаңыз. Қауіпті заттарды алып тастаңыз, адамды жалғыз қалдырмаңыз. Психозды емдеу психиатрдың бақылауымен стационарда жүргізіледі.
«Тұздарды» қолданудың салдары өте ме?
Көптеген бұзылыстар ішімдік пен есірткісіз өмірде бірте-бірте әлсірейді: ұйқы, тәбет, көңіл-күй, есте сақтау және зейін қалпына келеді. Бұл айларға созылуы мүмкін. Кейбір адамдарда, әсіресе ұзақ қолданғанда, мазасыздық, депрессия, ұзаққа созылған психоздық симптомдар ұзақ сақталады. Психиатрда уақтылы емделу және қолданудан бас тарту қалпына келу мүмкіндігін арттырады.
Анонимді емделуге бола ма?
Иә. Тәуелділікті ерікті емдеу есепке қоймай, анонимді түрде өтуі мүмкін. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі бойынша жүгіну туралы мәліметтер дәрігерлік құпия болып табылады және заңда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, пациенттің келісімінсіз жұмыс берушіге, оқу орнына немесе таныстарына берілмейді.
Жақыны мефедрон қолданса, туыстарға не істеу керек?
Тергеу жүргізбеңіз және қолдануға жұмсалуы мүмкін ақша бермеңіз. Сабырмен сөйлесіп, не байқағаныңызды сипаттап, көмек ұсыныңыз. Наркологқа немесе психологқа кеңес алуға жүгініңіз — мұны адамның өзінің қатысуынсыз да жасауға болады. Наркология 24 клиникасында туыстар анонимді онлайн кеңес пен әрекет жоспарын ала алады.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- DSM-5, Американдық психиатриялық қауымдастық
- UNODC/WHO International Standards for the Treatment of Drug Use Disorders
- UNODC World Drug Report
- ҚР ДСМ диагностика мен емдеудің клиникалық хаттамалары
- «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі
Мақаланы Наркология 24 медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Жұмабеков Ринат ҚанатұлыНарколог-психиатр дәрігер · өтілі 21 жылҮйде және стационарда ішімдіктен шығару, детоксикация, абстиненттік синдромды басу, опиоидтық тәуелділік, блокадалар.
