Қысқаша
Қазақстанда ересек адамды ішімдікке тәуелділік пен нашақорлықтан ерікті түрде, оның ақпараттандырылған келісімімен емдейді. Келісімсіз емдеу тек заңда тікелей көзделген жағдайларда және тек белгіленген рәсім бойынша ғана мүмкін: әдетте сот шешімімен немесе өмірге қауіп төнгенде және ауыр психикалық бұзылыс кезінде шұғыл көмек ретінде. Туыстар жақынын өздері «емделуге жібере» алмайды, бірақ уәкілетті органдарға жүгінуге құқылы, ал қауіп төнгенде — 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалуға.
Бір минутта басты мәселе
- Негізгі қағида — еріктілік: медициналық араласу пациенттің ақпараттандырылған келісімімен жүргізіледі.
- Келісімсіз көмекке тек заңда тікелей белгіленген негіздер бойынша және тәртіппен, әдетте соттың бақылауымен жол беріледі.
- Қылмыс жасалған кезде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тек сот қылмыстық іс шеңберінде тағайындайды.
- Өмірге қауіп төнгендегі шұғыл көмек — дозаның асып кетуі, делирий, кома кезінде — кідіріссіз және ресми келісімсіз көрсетіледі.
- Отбасы мәжбүрлеусіз көп нәрсе істей алады: маман кеңесі, мотивациялық әңгіме, дағдарыс сәтінде дәрігердің үйге баруы.
Ішімдікке тәуелділікті келісімсіз емдеуге бола ма
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі пациенттің ақпараттандырылған ерікті келісімге және медициналық көмектен бас тартуға құқығын бекітеді. Бұл наркологияға да қатысты: диагностика, детоксикация, кодтау, стационарлық ем және оңалту ересек әрекетке қабілетті адам мақсаттар, әдістер мен қауіптер түсіндірілгеннен кейін оларға өзі келіскен кезде жүргізіледі. Туыстардың қалауы, тіпті ең шынайысы болса да, пациенттің келісімін алмастырмайды.
Сонымен бірге заң ерекше жағдайларды көздейді. Олар адам өз еркін білдіре алмайтын, оның жағдайы өміріне қауіп төндіретін, ауыр психикалық бұзылыс оны өзіне немесе айналадағыларға қауіпті ететін жағдайларға, сондай-ақ емделуді сот тағайындайтын жағдайларға қатысты. Мұндай әрбір ерекшеліктің өз негіздері, мерзімдері мен кепілдіктері бар, және олардың ешқайсысы отбасының немесе жеке клиниканың шешімімен қолданыла алмайды.
Заң келісімсіз көмекке қашан жол береді
Қазақстан заңнамасы пациенттің келісімінсіз медициналық көмек көрсетілуі мүмкін жағдайлардың бірнеше түрін бөліп көрсетеді. Негіздердің тізбесі мен тәртібі мезгіл-мезгіл нақтыланып отырады, сондықтан нақты жағдай үшін нормативтік актілердің қолданыстағы редакциясына сүйену және қажет болса заңгермен кеңесу маңызды. Бұл ретте жалпы қисын өзгеріссіз қалады: мәжбүрлеу — мемлекеттің бақылауымен қолданылатын төтенше шара.
Шұғыл медициналық көмекті, келісімсіз психиатриялық стационарға жатқызуды және сот шешімі бойынша мәжбүрлеп емдеуді ажырата білу маңызды. Бұлар — негіздері әртүрлі бөлек рәсімдер. Мысалы, адамды ақ қызбадан (алкогольдік делирий) шығаруға жедел жәрдем бригадасы дереу міндетті, ал тәуелділіктен еркіне қарсы ұзақ емдеу сот шешімін талап етеді. Олардың арасындағы шатасу отбасыларды жиі қорқытып, көмекті уақытында шақыруға кедергі келтіреді.
- Адам еркін білдіре алмайтын, өмірге қауіп төндіретін жағдайлар: кома, ауыр улану, дозаның асып кетуі
- Өзіне немесе айналадағыларға тікелей қауіп төндіретін ауыр психикалық бұзылыстар
- Адам дәрменсіз болып, негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтын психикалық бұзылыстар
- Қылмыстық процесте сот тағайындаған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары
- Заңнамада тікелей көзделген өзге жағдайлар, сот шешімі бойынша
| Көмек түрі | Кім шешеді | Негіз |
|---|---|---|
| Ерікті емделу | Пациенттің өзі | Ақпараттандырылған ерікті келісім |
| Өмірге қауіп төнгендегі шұғыл көмек | Жедел жәрдем мен стационар дәрігерлері | Өмірге қауіп төндіретін жағдай, еркін білдіре алмау |
| Келісімсіз психиатриялық стационарға жатқызу | Дәрігерлер комиссиясы, содан кейін сот | Өзіне немесе айналадағыларға қауіп, дәрменсіздік |
| Тәуелділіктен мәжбүрлеп емдеу | Сот | ҚР заңнамасында көзделген негіздер |
| Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары | Қылмыстық іс бойынша сот | ҚР Қылмыстық кодексінің нормалары, сараптама қорытындысы |
| Туыстардың қалауы бойынша емдеу | Жол берілмейді | Отбасының келісімі пациенттің келісімін алмастырмайды |
Сот шешімі бойынша мәжбүрлеп емдеу
ҚР заңнамасы ішімдікке тәуелділікпен, нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен (токсикомания) ауыратын адамдарды сот шешімі бойынша мәжбүрлеп емдеуге жіберу мүмкіндігін көздейді. Мұндай істер азаматтық іс жүргізу заңнамасында белгіленген тәртіппен қаралады. Әдетте сөз ерікті емделуден жалтаратын, ал мінез-құлқы айналадағылардың, оның ішінде отбасы мүшелерінің құқықтары мен қауіпсіздігін жүйелі түрде бұзатын адамдар туралы болады.
Сот дәлелдемелерді бағалайды: тәуелділіктің бар екені туралы медициналық қорытынды, адамның мінез-құлқы туралы мәліметтер, ішкі істер органдарының құжаттары, айғақтар. Адамның өзі процеске қатысады, қорғалуға және шешімге шағымдануға құқығы бар. Шешім бір арыз немесе туыстардың ауызша шағымы бойынша қабылданбайды — бұл құқықтар кепілдіктері бар ұзақ рәсім, және ол көп адам ойлағаннан әлдеқайда сирек қолданылады.
Рәсімді кім бастай алады
Әдетте арызды уәкілетті органдар — ең алдымен ішкі істер органдары, прокурор, кейде медициналық ұйым, оның ішінде туыстардың өтініші бойынша береді. Жүгіну тәртібі қолданыстағы нормаларда нақтыланады. Отбасы мәліметтерді жинап, оларды органдарға бере алады, бірақ емдеу туралы шешімді өзі қабылдай алмайды.
Ем қайда жүргізіледі
Мәжбүрлеп емдеу жеке клиникаларда емес, мамандандырылған наркологиялық көмек көрсететін мемлекеттік ұйымдарда жүргізіледі. Мерзімі мен шарттары сот шешімімен және уәкілетті орган бекіткен ережелермен айқындалады. Жеке клиника мұндай шешімді орындауға құқылы емес.
Қылмыстық іс кезіндегі мәжбүрлеу шаралары
Егер тәуелді адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, сот оған жазамен қатар медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындай алады. Мұндай шаралар ҚР Қылмыстық кодексінде көзделген және ішімдікке тәуелділіктен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж адамдарға, сондай-ақ психикалық бұзылыстары бар адамдарға қолданылады. Шешімді тек сот сараптама қорытындысы негізінде қабылдайды.
Мұндай жағдайларда ем сот шешіміне және жаза түріне қарай жазаны өтеу орындарында немесе амбулаториялық түрде жүргізіледі. Бұл — отбасының қалауымен іске қосыла алмайтын жеке құқықтық рәсім. Дегенмен туыстар үшін бұл туралы білу маңызды: кейде дәл заңмен бетпе-бет келу адамның алғаш рет ем алатын сәті болады.
Еріксіз психиатриялық стационарға жатқызу
Алкоголь мен есірткіні ұзақ қолдану жедел психотикалық жағдайларға әкелуі мүмкін: ақ қызба (алкогольдік делирий), алкогольдік галлюциноз, стимуляторлар мен басқа заттарды қолданғандағы психоздар. Мұндай жағдайларда адам өзіне және айналадағыларға қауіпті болуы, қайда жүргенін түсінбеуі, жоқ нәрсені көріп, естуі мүмкін. Бұл жерде психиатриялық көмек көрсету ережелері қолданылады.
Психикалық бұзылыс кезінде келісімсіз стационарға жатқызу адам өзіне немесе айналадағыларға тікелей қауіп төндірсе, дәрменсіз болса немесе көмексіз оның денсаулығы айтарлықтай нашарласа мүмкін. Заңнама мұндай жатқызуды белгіленген қысқа мерзімде дәрігерлер комиссиясы мен сот қарауын талап етеді. Жедел психоз емделеді, ал одан шыққаннан кейін тәуелділікті емдеу мәселесі ерікті түрде шешіледі.
- Елестер, сандырақ, уақыт пен орында бағдардан айырылу
- Агрессия, қорқыту, өзіне немесе басқаларға зиян келтіруге әрекет
- Мастық немесе тоқтату аясында өз-өзіне қол жұмсау туралы айту
- Толық дәрменсіздік: адам тамақ ішпейді, су ішпейді, өзіне айтылған сөзді түсінбейді
Еріксіз көмек кезіндегі пациенттің құқықтары
Көмек келісімсіз көрсетілген кезде де адам негізгі құқықтарын сақтайды. Ол өз жағдайы мен стационарға жатқызу себептері туралы түсінікті түрде ақпарат алуы тиіс, заң көмегіне, сот отырысына қатысуға, прокуратура органдарына, сотқа және уәкілетті органдарға шағыммен жүгінуге құқығы бар. Медициналық шаралар жазалаушы емес, қажетті әрі мөлшерлес болуы тиіс.
Бұл ретте дәрігерлік құпия да сақталады: емделу туралы мәліметтер тек заңда көзделген органдарға және көлемде беріледі. Жедел жағдай өтіп, еріксіз көмектің негіздері жойылғанда, ем тек пациенттің келісімімен жалғасады немесе тоқтатылады. Көмекке жүгінуден қорықпау үшін мұны адамның өзі де, оның отбасы да білуі маңызды.
Отбасы мәжбүрлеусіз не істей алады
Наркологтардың тәжірибесі көрсеткендей, мәжбүрлеп емдеуге заңды негіздер болса да, адамның өз уәжінсіз ол тұрақты нәтиже сирек береді. Сондықтан отбасына ерікті емделу мүмкіндігін арттыратын нәрселерге күш жұмсаған тиімдірек. Бұл — туыстарға арналған нарколог немесе психолог кеңесі, құтқарудан бас тарту, ішпеген кездегі сабырлы әңгімелер, айқын шекаралар.
Дағдарыс сәттері — ауыр бас ауруы (похмелье), жұмыстағы қиындықтар, заңмен қақтығыс — адам көмекке келісетін мүмкіндік терезесін жиі ашады. Қайда қоңырау шалу керегін және не ұсыну керегін алдын ала білсеңіз, осы мүмкіндікті пайдалануға болады. Мұндай сәтте наркологты үйге шақыру көбіне емделуге алғашқы қадам болады — сотсыз және мәжбүрлеусіз. Көмек ұсынысы жаза емес, қамқорлық болып естілуі маңызды.
Жақыныңыз емделуден бас тартса, қалай көмектесеміз
Наркология 24 клиникасында пациенттің келісімінсіз ем жүргізбейміз — бұған заң тыйым салады және әдетте тиімсіз. Бірақ отбасыларға ерікті емделуге жол табуға көмектесеміз: туыстарға кеңес береміз — клиникада және онлайн, мотивациялық әңгімелер жүргіземіз, пациент дәрігермен кем дегенде сөйлесуге дайын болғанда оған тәулік бойы барамыз. Туыстар кеңеске пациенттің өзінсіз де келе алады.
Егер адамның жағдайы қауіпті болса — делирий, психоз, ауыр улану — қашан 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалу керегін және бригада келгенге дейін қалай әрекет ету керегін түсіндіреміз. Жағдай тұрақтанғаннан кейін емнің толық жолын ұсынамыз: детоксикация, стационар, тексеруден кейін кодтау, тәуелділік психотерапиясы және оңалту. Құпия түрде және пациенттің құқықтарын құрметтей отырып жұмыс істейміз.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Жақыныңыз жылдар бойы ішеді немесе есірткі қолданады және кез келген көмектен бас тартады
- Ұзақ ішімдіктен немесе қолданудан кейін елестер, сандырақ, бағдардан айырылу пайда болды
- Адам өзіне немесе айналадағыларға қауіп төндіреді, әсіресе мас күйінде
- Сіздің жағдайыңызда еріксіз көмекке негіз бар-жоғын түсінгіңіз келеді
- Жақыныңыз дәрігермен сөйлесуге келісті, бірақ клиникаға баруға дайын емес
- Жақыныңыздың емделуге деген уәжін қалай арттыруға болатыны туралы кеңес керек
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер адам агрессивті болып, сізге қорқыту жасаса, оның елестері, құрысуы болса, есінен танса немесе өз-өзіне қол жұмсау туралы айтса, 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Оны күшпен ұстап тұруға тырыспаңыз және қауіпті ортада қалмаңыз. Мұндай отбасылардың балалары мен жасөспірімдеріне 150 сенім телефоны көмектеседі.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Дәрігерді үйге тәулік бойы шақыру, стационар және детоксикация, кодтау, оңалту және нарколог пен психиатрдың онлайн кеңесі. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Емделуге қалай көндіру: тәуелді адамның уәждемесі10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Алкоголизм мен нашақорлықты анонимді емдеу10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Тәуелді адамның туыстарына кеңес10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Қазақстанда ішімдікке тәуелділіктен мәжбүрлеп емдеуге бола ма?
Тек заңда тікелей көзделген жағдайларда және белгіленген рәсім бойынша — әдетте сот шешімімен. Ішімдікке тәуелділіктен кәдімгі емдеу ерікті түрде, пациенттің келісімімен жүргізіледі. Туыстар ересек адамды оның еркіне қарсы өздері емделуге жібере алмайды, бірақ уәкілетті органдарға жүгіне алады.
Маскүнемді мәжбүрлеп емделуге қалай жіберуге болады?
Егер адамның мінез-құлқы айналадағылардың құқықтары мен қауіпсіздігін жүйелі түрде бұзса, отбасы жағдайды сипаттап, ішкі істер органдарына немесе прокуратураға жүгіне алады. Шешімді медициналық куәландырудан және дәлелдемелерді қараудан кейін тек сот қабылдайды. Рәсім ұзақ, сондықтан қатар нарколог кеңесін алған жөн.
Жеке клиника келісімсіз емдей ала ма?
Жоқ. Жеке клиника тек пациенттің ерікті келісімімен көмек көрсетеді. Сот шешімі бойынша мәжбүрлеп емдеу мамандандырылған наркологиялық көмек көрсететін мемлекеттік ұйымдарда жүргізіледі. Наркология 24 клиникасында біз отбасыларға жақынын ерікті емделуге ынталандыруға көмектесеміз.
Нашақорды еркіне қарсы стационарға жатқызуға бола ма?
Келісімсіз өмірге қауіп төнгенде — мысалы, дозаның асып кетуінде — және адам өзіне немесе айналадағыларға қауіпті немесе дәрменсіз болатын психотикалық жағдайларда жатқызады. Мұндай жатқызу қысқа мерзімде дәрігерлер комиссиясы мен соттың тексеруінен өтеді. Тәуелділікті келісімсіз ұзақ емдеу тек сот шешімімен мүмкін.
Мас күйеуі отбасына қорқыту жасаса не істеу керек?
Өмірге немесе денсаулыққа қауіп төнсе, 112 нөміріне немесе полицияға қоңырау шалыңыз. Балалармен бірге қауіпсіз жерге кетіңіз. Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы ҚР заңнамасы зардап шеккендер үшін қорғау шараларын көздейді. Тәуелділікті емдеу — маңызды, бірақ екінші кезектегі міндет: ең алдымен қауіпсіздікті қамтамасыз етіңіз.
Ішімдікке тәуелділіктен мәжбүрлеп емдеу тиімді ме?
Мәжбүрлеп емдеу қауіпті кезеңді үзіп, адамға ішпейтін уақыт бере алады, бірақ өз уәжінсіз тұрақты нәтижеге сирек қол жеткізіледі. Сондықтан мұндай емнен кейін де психотерапия, отбасының қолдауы және көмекті ерікті түрде жалғастыру маңызды. Көп нарколог оны төтенше шара ретінде қарастырады.
Еріксіз стационарға жатқызылғанда адамның қандай құқықтары бар?
Оның стационарға жатқызу себептері мен өз жағдайы туралы ақпарат алуға, заң көмегіне, сот қарауына қатысуға және шешімге шағымдануға, шағыммен жүгінуге құқығы бар. Дәрігерлік құпия сақталады. Еріксіз көмектің негіздері жойылғанда, ем тек оның келісімімен жалғасады.
Дереккөздер және әдістеме
- «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі
- «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» ҚР Заңы
- WHO «Mental health, human rights and legislation: guidance and practice»
Мақаланы Наркология 24 медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Смирнова Ольга НиколаевнаНарколог-психиатр дәрігер · өтілі 27 жылАлкогольге тәуелділік, әйелдер алкоголизмі, қос диагноз, тексеруден кейін кодтау, отбасыларға кеңес.
