Қысқаша
Алкоголь мен депрессия тұйық шеңбер құрайды: спиртті ішімдік мазасыздық пен мұңды қысқа уақытқа басады, бірақ бірнеше сағаттан кейін, әсіресе келесі күні оларды күшейтеді, ал уақыт өте келе көңіл-күйдің тұрақты төмендеуін өзі тудырады. Депрессия, өз кезегінде, сол күйді «басу» үшін қайта ішуге итермелейді. Шеңберді екі жағдайды бір мезгілде емдегенде ғана бұзуға болады: ішуді тоқтату (қажет болса — наркологтың бақылауымен), 2–4 апта ішімдіксіз өмірден кейін психиатрдың депрессияны бағалауы, психотерапия және қажет болса антидепрессанттар.
Бір минутта басты мәселе
- Алкоголь — орталық жүйке жүйесінің депрессанты: жеңілдік бірнеше сағатқа ғана созылады, ал көңіл-күйдің нашарлауы күндер мен апталарға созылады.
- Алкогольден туындаған депрессия мен дербес депрессияны ажыратады; көбіне бұл бірнеше апта ішімдіксіз өмір сүргеннен кейін ғана анықталады.
- Алкоголь мен депрессияның қосарласуы өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар мен ұшқалақ әрекеттердің қаупін айтарлықтай арттырады, әсіресе мас күйде.
- Тұрақты ішіп жүргенде антидепрессанттар нашар әсер етеді, ал кейбір дәрілерді спиртті ішімдікпен қатар қабылдау қауіпті.
- Ең тиімдісі — кешенді тәсіл: нарколог пен психиатр пациентті бірге жүргізеді, оған психотерапия мен отбасының қолдауы қосылады.
Неліктен алкоголь алдымен көмектесетін сияқты, кейін жағдайды нашарлатады
Спиртті ішімдіктің алғашқы жұтымдары тежегіш медиатор ГАМҚ-тың әсерін күшейтеді және дофаминнің бөлінуін тудырады, сондықтан адам босаңсуды, мазасыздықтың басылуын және көңіл-күйдің көтерілуін сезінеді. Бұл шынайы, бірақ қысқа мерзімді жеңілдік. Қандағы алкогольдің концентрациясы төмендей бастаған бойда ми тежелудің орнын кері реакциямен толтырады: қозу, мазасыздық, ашушаңдық күшейеді, ұйқы бұзылады. Сол себепті «босаңсу үшін» өткізілген кеш көбіне ауыр ойлармен ерте оянумен аяқталады.
Тұрақты ішкен кезде жүйке жүйесі қайта құрылады. Рецепторлардың сезімталдығы төмендейді, серотонин мен дофамин жүйелері сарқылады, стресс гормондарының деңгейі артады. Күнделікті нәрселерден алатын ләззат солғын тартады (мұны ангедония деп атайды), ал алкогольсіз күйзеліс пен ішкі қысым пайда болады. Адам енді жағымды әсер үшін емес, шартты қалыпқа оралу үшін іше бастайды — бұл тәуелділіктің қалыптасуының негізгі тетіктерінің бірі.
Бас ауырғандағы (похмельдік) мазасыздық пен депрессия
Ішкеннен кейінгі таңертең көп адам тек дене әлсіздігін ғана емес, айқын мазасыздықты, кінә, ұят және үмітсіздік сезімін де бастан кешеді. Бұл жеңіл абстиненттік синдромның және бұзылған ұйқының салдарының көрінісі. Депрессияға бейім адамдарда мұндай эпизодтар барған сайын ұзарып, ауырлай түсуі және бірте-бірте тұрақты фонға айналуы мүмкін.
Неліктен ішетін мөлшер артады
Уақыт өте келе бұрынғы әсерге жету үшін көбірек ішімдік қажет болады — төзімділік қалыптасады. Мөлшер неғұрлым көп болса, келесі күнгі «кері әсер» соғұрлым күшті, көңіл-күйдің төмендеуі соғұрлым терең болады. Осылайша алкоголь нашар күйді жеңу тәсілінен сол күйдің басты көзіне айналады.
Қайсысы бірінші: депрессия ма, әлде алкоголь ме
Дәрігерлер екі негізгі нұсқаны бөліп көрсетеді. Біріншісі — алкогольден туындаған депрессия (АХЖ-10 бойынша ол алкогольді қолданудан туындаған психикалық бұзылыстарға, DSM-5 бойынша — затпен индукцияланған депрессиялық бұзылысқа жатады). Ол тұрақты ішу кезінде немесе абстиненция кезеңінде дамиды және, әдетте, бірнеше апта ішімдіксіз өмір ішінде айтарлықтай әлсірейді. Екінші нұсқа — ішімдікке салынғанға дейін болған немесе ішуді тоқтатқаннан кейін бір ай және одан да ұзақ сақталатын дербес депрессия.
Іс жүзінде шекараны ажырату оңай емес: адам ежелгі күйзелісті жеңу үшін ішуі мүмкін, ал кейін алкоголь оны ушықтырған болуы ықтимал. Сондықтан дәрігер тұрақты ішу басталғанға дейін қандай белгілер болғанын, ішімдіксіз кезеңдер болған-болмағанын және сол кезде көңіл-күй қалай өзгергенін, туыстарында депрессия болған-болмағанын егжей-тегжейлі сұрайды. Түпкілікті қорытынды көбіне 2–4 апта ішпей жүргеннен кейін, алкогольдің жедел әсерлері өтіп кеткен соң ғана жасалады.
Алкогольден туындаған депрессияның белгілері
Күйзеліс тұрақты ішу басталғаннан кейін пайда болған, ішкеннен кейінгі күндері және абстиненция кезеңінде күшейеді, мазасыздықпен, ұйқысыздықпен, ашушаңдықпен қатар жүреді. Бірнеше апта ішпей жүргеннен кейін көңіл-күй бірте-бірте теңеледі, ұйқы мен үйреншікті істерге деген қызығушылық қайта оралады.
Дербес депрессияның белгілері
Көңіл-күйдің төмендеуі, қызығушылық пен күш-қуаттың жоғалуы ішімдікке салынғанға дейін де болған, алкогольсіз кезеңдерде қайталанған, жақын туыстарында депрессия эпизодтары бар. Ішуді тоқтатқаннан кейін белгілер бір айдан ұзақ сақталады және психиатрдың жеке емдеуін қажет етеді.
| Белгі | Алкогольден туындаған | Дербес депрессия |
|---|---|---|
| Қашан басталды | Тұрақты ішу басталғаннан кейін немесе абстиненция кезеңінде | Ішімдікке салынғанға дейін немесе ішімдіксіз кезеңдерде |
| Ішумен байланысы | Ішкеннен кейін және абстиненция кезінде күшейеді | Адамның ішетін-ішпейтініне аз тәуелді |
| Ішпей жүрген кезде не болады | Әдетте 2–4 апта ішінде айтарлықтай әлсірейді | Бір айдан ұзақ сақталады |
| Отбасылық тарих | Міндетті емес | Туыстарында депрессия жиі кездеседі |
| Негізгі тәсіл | Ішуді тоқтату, бақылау, психотерапия | Депрессияны емдеу және қоса тәуелділікті емдеу |
Шеңбердің тұйықталғанын қандай белгілер көрсетеді
Тұйық шеңбер бірте-бірте қалыптасады, оны адамның өзі көбіне байқамайды. Ол ішуді шаршаумен, жұмыстағы стресспен, ұйқысыздықпен түсіндіреді, ал нашар әл-ауқатты сыртқы жағдайларға жабады. Жақындары басқаны көреді: ішу жиілейді, арасындағы көңіл-күй нашарлай түседі, ал сөйлесуге әрекет ашу тудырады. Төменде ішу мөлшері қалыпты болып көрінсе де, маманға жүгінуге себеп болатын белгілер келтірілген.
- Сіз компания үшін немесе дәмі үшін емес, ұйықтау, тынышталу немесе «ойламау» үшін ішесіз
- Ішкеннен кейінгі күні көңіл-күйіңіз одан бұрынғыдан айтарлықтай нашар болады
- Спиртті ішімдіксіз мұң, мазасыздық, ашушаңдық, бос кеңістік сезімі пайда болады
- Жұмысқа, хоббиге, жақындарға деген қызығушылық апталап төмендейді
- Ұйқы бұзылған: алкогольсіз ұйықтау қиын, ауыр ойлармен ерте оянасыз
- Өмірдің мәнсіздігі туралы ойлар, кінә сезімі және өзіңізді ешкімге керексіз сезіну пайда болады
- Қаласаңыз да, ішетін мөлшерді азайта алмайсыз
- Жақындарыңыз сіздің өзгергеніңізді, тұйық немесе ашуланшақ болып кеткеніңізді айтады
Алкоголь мен депрессияның қосарласуы неліктен қауіпті
Басты қауіп — суицидтік тәуекелдің артуы. Депрессияның өзі үмітсіздік сезімімен қатар жүреді, ал мас болу өзін-өзі бақылауды төмендетіп, ұшқалақтықты күшейтеді. Сондықтан ішпеген адам ұстай алатын ойлар мас күйде немесе ауыр бас ауыру кезінде ерекше қауіпті болады. Мұндай ойларды өзіңізден немесе жақыныңыздан байқасаңыз, бұл «бәрі реттелгеннен» кейін емес, дереу көмекке жүгінуге себеп.
Сонымен қатар алкоголь депрессияны емдеуге кедергі келтіреді. Көптеген антидепрессанттар тұрақты ішкен кезде әлсіз әсер етеді, ал кейбір тыныштандыратын және ұйықтататын дәрілер спиртті ішімдікпен бірге тыныс алу мен сананың тежелуін тудыруы мүмкін. Емге адалдық төмендейді: адам қабылдауларды өткізіп алады, терапияны тастап кетеді. Ұйқы, жұмыс, қарым-қатынас, қаржы зардап шегеді — әрбір жаңа проблема күйзеліс пен ішуге қосымша сылтау береді.
Мидың және ағзаның жұмысына әсері
Ұзақ уақыт ішімдікке салыну мидың жоспарлау мен эмоцияны бақылауға жауапты маңдай бөліктерінің жұмысын бұзады, сондай-ақ В тобындағы дәрумендердің қорын сарқиды. Бұл есте сақтау мен зейіннің төмендеуі, апатия түрінде білінуі мүмкін — сырттай депрессияға ұқсайды және оны күшейтеді.
Отбасына әсері
Жақындар үнемі шиеленісте өмір сүреді, ішуді бақылауға тырысады, кінә мен дәрменсіздікті сезінеді. Олардың өздерінде де көбіне мазасыздық пен депрессия дамиды, сондықтан отбасына көмек — қосымша опция емес, емдеудің маңызды бөлігі. Туыстарға адамның өзі емделуге келіскенге дейін де маманнан кеңес алған пайдалы.
Алкоголизм аясындағы депрессия қалай емделеді
Заманауи клиникалық ұсынымдар бір нәрсеге келіседі: тәуелділік пен депрессияны кезекпен емес, бір мезгілде емдеу керек. Көңіл-күйді қолдамай, адамның «алдымен ішуді тастауын» күту қауіпті — абстиненция кезеңіндегі мұң мен мазасыздық көбіне рецидивке (срывқа) әкеледі. Ішуді қозғамай, тек депрессияны емдеу де пайдасыз. Сондықтан нарколог, психиатр және психотерапевттің бірыңғай жоспар бойынша бірлесіп жұмыс істегені оңтайлы.
Бірінші кезең — ішуді қауіпсіз тоқтату. Ұзақ ішімдікке салыну мен айқын тәуелділік кезінде абстиненция ауыр синдроммен жүруі мүмкін, сондықтан оны дәрігердің бақылауымен — үйде немесе стационарда жүргізеді. Содан кейін, жағдай тұрақтағаннан соң, психиатр депрессияны бағалайды, қажет болса тәуелділікті емдеумен үйлесетін топтардағы антидепрессанттарды тағайындайды, ал нарколог құмарлықты азайтатын құралдарды таңдайды. Сонымен қатар психотерапия басталады.
Психотерапия
Ең көп зерттелген әдістер — когнитивтік-мінез-құлықтық терапия, мотивациялық сұхбат және рецидивтің алдын алу бағдарламалары. Олар триггерлерді тануға, құмарлық пен жағымсыз ойларды жеңуге, қысымды басудың жаңа тәсілдерін қалыптастыруға және өмірге деген қызығушылықты қайтаруға көмектеседі.
Дәрі-дәрмекпен қолдау
Препараттарды тек дәрігер қарап-тексергеннен кейін таңдайды: депрессияның ауырлығы, бауырдың жағдайы, қосалқы аурулар және басқа дәрілер ескеріледі. Алкоголь аясында антидепрессанттарды немесе ұйықтататын дәрілерді өз бетімен қабылдау қауіпті. Дәрігерге қабылдап жүрген барлық құралдар туралы, оның ішінде рецептсіз сатып алынғандары туралы да айту маңызды.
Негізгі курстан кейінгі қолдау
Психотерапевтпен тұрақты кездесулер, өзара көмек топтары, ұйқы мен күн тәртібін бақылау, отбасымен жұмыс депрессияның да, ішудің де рецидиві қаупін төмендетеді. Көңіл-күй нашарлауының немесе құмарлық күшеюінің алғашқы белгілерінде не істеу керектігін дәрігермен алдын ала келісіп қойған маңызды — бұл мәселемен жалғыз қалмау үшін.
Өзіңізді немесе жақыныңызды таныған болсаңыз, не істеу керек
Алғашқы қадам — өзіңізді кінәламай, ішу мен көңіл-күй арасындағы байланысты адал мойындау. Депрессия мен тәуелділік — мінездің әлсіздігі емес, медициналық жағдайлар. Бір апта бойы қашан және қанша ішкеніңізді, қалай ұйықтағаныңызды және көңіл-күйіңіз қандай болғанын жазып отыру пайдалы: мұндай күнделік ауыр күндердің ішкеннен кейін келетінін көрнекі түрде көрсетеді және дәрігердің кеңесінде де керек болады.
Ұзақ ішімдікке салынудан кейін жалғыз өзіңіз кенет тастауға тырыспаңыз: бұл қауіпті болуы мүмкін. Тәуекелдерді бағалап, тоқтатудың қауіпсіз жолын ұсынатын наркологқа жүгінген дұрыс. Егер күн сайын ішпейтін болсаңыз, психиатрдың немесе психотерапевттің кеңесінен, оның ішінде онлайн кеңестен бастауға болады. Жақындарға тергеу немесе ультиматум қоюдың орнына өз сезімдері мен қамқорлығы туралы айтып, нақты көмек ұсынған маңызды — мысалы, қабылдауға бірге жазылу.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Наркология 24 клиникасында тәуелділік пен депрессияны бір командада жұмыс істейтін нарколог пен психиатр емдейді, ал психотерапияны тәуелділіктерге маманданған психологтар мен психотерапевттер жүргізеді. Жағдайды талқылап, күндізгі көмек қажет пе, жоқ па, соны түсіну үшін анонимді онлайн кеңестен бастауға болады. Ішімдікке салынған кезде дәрігер тәулік бойы үйге келеді, ал ауыр жағдайда немесе тәуекел жоғары болғанда бақылауы бар стационар ұсынылады.
Детоксикация мен жағдай тұрақтағаннан кейін жеке жоспар құрылады: депрессияны емдеу, рецидивтің алдын алу бағдарламасы, психотерапия, туыстарға арналған кеңестер. Көмек «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің дәрігерлік құпия туралы талаптарына сәйкес құпия түрде көрсетіледі. Ерікті анонимді емделу есепке қоюды білдірмейді және жұмыс берушіге хабарланбайды.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Күйзеліс, мазасыздық немесе ұйқысыздық екі аптадан ұзақ сақталады және ішумен байланысты
- Бірнеше рет тырыссаңыз да, ішетін мөлшерді азайта алмайсыз
- Ішуді тоқтатқаннан кейін қалтырау, тершеңдік, қатты мазасыздық немесе ұйқысыздық пайда болады
- Сіз мұңды, стрессті жеңу үшін немесе ұйықтау үшін ішесіз
- Антидепрессанттарды немесе ұйықтататын дәрілерді қабылдап жүріп, алкоголь ішуді жалғастырасыз
- Жақындарыңыз мінезіңіздің өзгергенін, тұйықтықты, ашудың бұрқ етуін байқайды
- Өмірдің мәнсіздігі, өмір сүргіңіз келмейтіні немесе өзіңізге зиян келтіру туралы ойлар пайда болды
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар пайда болса, адам қоштасса, заттарын таратып берсе немесе онсыз бәріне жақсы болатынын айтса — оны жалғыз қалдырмаңыз және 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Балалар мен жастар үшін 150 сенім телефоны жұмыс істейді. Алкогольден бас тартқаннан кейін сананың шатасуы, құрысу немесе елестер пайда болғанда да шұғыл көмек қажет. Бұл емделеді, көмек бар.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Дәрігерді үйге тәулік бойы шақыру, стационар және детоксикация, кодтау, оңалту және нарколог пен психиатрдың онлайн кеңесі. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Қос диагноз: тәуелділік және психикалық бұзылыс15 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Депрессияны емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Алкоголизмді емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Алкоголь депрессия тудыруы мүмкін бе?
Иә. Тұрақты ішу серотонин мен дофамин жүйелерін сарқиды, ұйқыны бұзады және стресс гормондарының деңгейін арттырады. Нәтижесінде алкогольден туындаған депрессия дамиды. Оның ерекшелігі — бірнеше апта ішпей жүргеннен кейін белгілер әдетте айтарлықтай әлсірейді. Егер бұлай болмаса, дәрігер жеке емдеуді қажет ететін дербес депрессиялық бұзылысты қарастырады.
Неліктен ішкеннен кейін жан дүние соншалық ауыр болады?
Алкоголь мидың жұмысын тежейді, ал оның концентрациясы төмендегенде жүйке жүйесі кері реакциямен жауап береді: мазасыздық, ашушаңдық, ұйқының бұзылуы. Оған сусыздану, кешегі айтқан немесе істеген нәрселер үшін кінә сезімі қосылады. Бұл «кері әсерді» бас ауыру (похмельдік) мазасыздығы деп атайды. Депрессияға бейім адамдарда ол ерекше ауыр әрі ұзақ болады.
Антидепрессанттарды қабылдап жүргенде алкоголь ішуге бола ма?
Дәрігерлер ұсынбайды. Алкоголь антидепрессанттардың тиімділігін төмендетеді, ұйқышылдық пен жанама әсерлерді күшейтеді, ал кейбір тыныштандыратын және ұйықтататын дәрілермен бірге тыныс алу мен сананы тежеуі мүмкін. Оның үстіне спиртті ішімдіктің өзі көңіл-күйді нашарлатады. Алкогольден бас тарту сізге қиын болса, мұны емдеуші дәрігеріңізбен ашық талқылаңыз — бұл емді таңдау үшін маңызды.
Алкогольден бас тартқаннан кейін көңіл-күйдің қалпына келуіне қанша уақыт керек?
Көп адамда айтарлықтай жақсару 2–4 апта ішпей жүргеннен кейін байқалады, дегенмен алғашқы күндер абстиненттік синдромға байланысты ауырырақ болуы мүмкін. Ұйқы мен күш-қуат бірте-бірте, кейде бірнеше ай бойы қалпына келеді. Егер күйзеліс бір айдан ұзақ сақталса, дербес депрессияны бағалау үшін психиатрға жүгінуге себеп бар.
Қай дәрігерге бару керек: наркологқа ма, әлде психиатрға ма?
Депрессия мен алкогольді шамадан тыс ішу қосарланғанда көмекті екі маманның да көрсеткені дұрыс. Ішімдікке салыну, ауыр бас ауыру немесе тәуелділік белгілері болса, наркологтан бастаңыз. Егер ішу тұрақсыз болса, ал бірінші орында күйзеліс тұрса, психиатрдан бастауға болады. Наркология 24 клиникасында нарколог пен психиатр бірге жұмыс істейді, сондықтан кез келген жағынан жүгінуге болады.
Кодтау депрессия кезінде көмектесе ме?
Кодтау депрессияны емдемейді. Ол тәуелділікті емдеудің кешенді бағдарламасының бөлігі бола алады, тек тексеруден кейін, белгілі бір ішімдіксіз кезеңнен соң және пациенттің ерікті келісімімен жүргізіледі. Егер депрессия емделмесе, адам ауыр күйімен оны жеңілдетудің үйреншікті тәсілінсіз қалады, бұл рецидив қаупін арттырады. Сондықтан қатар психотерапия және қажет болса дәрі-дәрмек керек.
Қазақстанда депрессия мен алкогольдік тәуелділікті емдеу анонимді ме?
Ерікті емделу анонимді өтуі мүмкін. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі бойынша сіздің жүгінуіңіз туралы мәліметтер дәрігерлік құпия болып табылады және заңда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, сіздің келісіміңізсіз жұмыс берушіге немесе таныстарыңызға берілмейді. Жеке клиникаға анонимді жүгіну есепке қоюға әкелмейді.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- АХЖ-11, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- DSM-5, Американдық психиатриялық қауымдастық
- NICE guideline CG115: Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking and alcohol dependence
- ҚР ДСМ диагностика мен емдеудің клиникалық хаттамалары
- «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі
Мақаланы Наркология 24 медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Түлегенова Жанар СерікқазықызыПсихиатр-психотерапевт дәрігер · өтілі 18 жылДепрессия, мазасыздық және дүрбелең шабуылдары, ЖСБ, ОКБ, ұйқысыздық; тәуелділік психотерапиясы және рецидивтің алдын алу.
