Қысқаша
Бірге тәуелділік (созависимость) — тәуелді адамның жақыны өз өмірін біртіндеп өзгенің ауруына бағындыратын жай-күй: ол үнемі бақылайды, құтқарады, тұтынудың салдарын жасырады, мазасыздықпен өмір сүреді және өз қажеттіліктерін ұмытады. Бұл АХЖ-дағы диагноз емес, адамды титықтататын және тәуелді адамның өзінің сауығуына кедергі келтіретін тұрақты қарым-қатынас үлгісінің сипаттамасы. Бірге тәуелділіктен шығуға болады: ауру туралы білім, психотерапия, туыстарға арналған қолдау топтары және шекара қоя білу көмектеседі.
Бір минутта басты мәселе
- Бірге тәуелділік — мінездің әлсіздігі емес, тәуелділіктің қасында ұзақ өмір сүруге берілетін заңды жауап.
- Басты белгілері: шектен тыс бақылау, құтқарушылық, салдарды жасыру, кінә сезімі және үнемі мазасыздықпен өмір сүру.
- Тәуелді адамды салдардан құтқара отырып, жақындары еріксіз аурудың жалғасуына көмектеседі.
- Бірге тәуелділік денсаулыққа әсер етеді: ұйқысыздық, мазасыздық, депрессия, психосоматикалық шағымдар.
- Шығу жолы — өзіңізге қамқорлық, адал шекаралар, психотерапия және туыстарға арналған қолдау топтары.
Бірге тәуелділік деген не — қарапайым тілмен
Бірге тәуелділік — адамның өмірі өзгенің тәуелділігінің айналасында құрылатын жағдай. Әйелі күйеуінің телефонын тексеріп, оның қанша ішкенін санайды, анасы түнімен ұлын күтіп, оның қарыздарын төлейді, ересек қызы жылдар бойы әкесінің маскүнемдігін туыстарынан жасырады. Назар, күш пен эмоциялар бақылауға, көндіруге, құтқаруға жұмсалады. Өз қалаулары, денсаулығы мен жоспарлары ешқашан келмейтін «кейінге» ысырылады.
Бұл термин ішімдікке тәуелді адамдардың отбасыларына көмек көрсету тәжірибесінде пайда болып, кейін кеңірек қолданыла бастады. АХЖ-10 мен АХЖ-11-де «бірге тәуелділік» деген жеке диагноз жоқ: мамандар бұл сөзді мінез-құлық пен күйзеліс үлгісін сипаттау үшін қолданады. Алайда бірге тәуелділіктің салдары толықтай клиникалық — мазасыздық бұзылыстары, депрессия, ұйқының бұзылуы, психосоматикалық шағымдар, оларды диагностикалауға және емдеуге болады.
Бірге тәуелділіктің қандай белгілері бар
Бірге тәуелділік біртіндеп қалыптасады, және адам қамқорлықтың ауруға қызмет етуге айналған сәтін сирек байқайды. Белгілерді мінез-құлықтық, эмоционалдық және өзін-өзі бағалауға байланысты деп бөлуге болады. Барлық белгілердің бірден болуы міндетті емес: тұрақты бірнеше тармақтың өзі жағдайдың назар аударуды қажет ететінін көрсетеді.
Жекелеген әрекеттерге емес, жалпы көрініске қарау маңызды. Жақын адамға бір рет дағдарыстан шығуға көмектесу — қалыпты нәрсе. Ал көңіл-күйіңіз бен жоспарларыңыз күйеуіңіздің немесе ұлыңыздың бүгін сау-сергек екеніне толық тәуелді болатын, үнемі жұмылдырылған күйде жылдар бойы өмір сүру — бұл енді бірге тәуелділік.
Мінез-құлық
Үздіксіз бақылау: қалталарды, телефонды, ақшаны тексеру, әр жарты сағат сайын қоңырау шалу. Құтқарушылық: қарыздарды төлеу, бастыққа қоңырау шалып ақталу, салдарды жинастыру. Проблеманы айналадағылардан жасыру. Орындалмайтын қорқытулар, көз жасы, ультиматумдар арқылы тастатуға тырысу.
Эмоциялар
Созылмалы мазасыздық пен бәлекет күту, кінә сезімімен алмасатын ашу тұтанулары. Жақын адамыңыз үшін және өзіңіз үшін ұят. Оның сау-сергек болуына сіз жауаптысыз деген сезім. Енді қуана алмайтын эмоционалдық сезімсіздік.
Өзін-өзі бағалау
Өзіңіздің құндылығыңыз қаншалықты қажет әрі пайдалы екеніңізбен өлшенеді. «Жоқ» деу, көмек сұрау, өз мүддеңізді бірінші орынға қою қиын. Сізсіз тәуелді адам құрып кететіндей, ал онсыз сіз кім екеніңізді білмейтіндей көрінеді.
- Көңіл-күйіңіз толықтай жақыныңыздың бүгін тұтынған-тұтынбағанына байланысты
- Проблеманы достарыңыздан, әріптестеріңізден, дәрігерлерден жасырасыз
- Оның қарыздарын төлейсіз, проблемаларын шешесіз және тұтынуының салдарын жұмсартасыз
- Ішкенінің жасырын есебін жүргізесіз, заттары мен телефонын тексересіз
- Өз денсаулығыңызды, қызығушылықтарыңызды және араласуды тастап қойдыңыз
- Оның бұзылулары үшін кінә сезінесіз және оларды болдырмауға болатын еді деп ойлайсыз
- Кетемін немесе көмекті тоқтатамын деп талай рет қорқыттыңыз, бірақ олай істемедіңіз
| Жағдай | Бірге тәуелді жауап | Сау қолдау |
|---|---|---|
| Тұтыну салдарынан қарыздар | Жанжал болмасын деп жасырын төлеу | Төлемеу, бірақ емделуді төлеуді ұсыну |
| Ұзақ ішкеннен кейін жұмысқа шықпады | Бастыққа қоңырау шалып, ауру ойлап табу | Жұмыс алдындағы түсіндіруді оның өзіне қалдыру |
| Ертең тастаймын деп уәде береді | Сеніп, кейін тағы да көңілі қалу | Нақты қадамды — дәрігерге жазылуды қолдайтыныңызды айту |
| Үйге мас күйде келді | Ұрсу, жылау, ара-жікті ашу | Әңгімені сау-сергек күйге дейін кейінге қалдыру |
| Сау-сергек кезеңнен кейінгі бұзылу | Қарамай қалдым деп өзін кінәлау | Бұзылу аурудың бір бөлігі екенін есте сақтап, емделуге қайта оралуды ұсыну |
| Өзіңіздің шаршауыңыз | Оған қиынырақ деп шыдау | Өзіңіз үшін көмекке жүгіну |
Бірге тәуелділіктің махаббат пен қамқорлықтан айырмашылығы
Махаббат пен қамқорлық адамның бойындағы өз әрекеттеріне жауап бере алатын ересек тұлғаны қолдайды. Бірге тәуелділік, керісінше, тәуелді адамнан жауапкершілікті байқаусыз тартып алады: егер тұтынудың салдарын әрдайым біреу жинастырып отырса, аурудың тоқтауына себеп жоқ. Қамқорлық шекараларды — өзіңіздікін де, өзгенікін де құрметтейді. Бірге тәуелділік оларды өшіреді: сіздің өміріңіз оның ауруының жалғасына айналады.
Тағы бір айырмашылық — сезімдерде. Сау қамқорлық қиын кезде де жақындық пен мән-мағына сезімін береді. Бірге тәуелді қарым-қатынас қорқынышқа, өкпеге, шаршауға және дәрменсіздікке толы. Егер жақыныңызға деген махаббат үнемі онымен бірге батып бара жатқандай сезіммен қатар жүрсе, бұл тоқтап, жағдайға сырттай, жақсысы маманмен бірге қарауға себеп.
Бірге тәуелділіктен шығуды қалай бастау керек
- Проблеманы мойындаңызӨміріңіз жақыныңыздың тәуелділігінің айналасында қаншалықты айналатынына өзіңізге адал жауап беріңіз. Бақылау немесе құтқару үшін не істейтініңізді жазып алыңыз.
- Ауру туралы біліңізТәуелділіктің қалай дамитынын және көндірудің неге көмектеспейтінін түсініңіз. Бұл кінәнің бір бөлігін алып тастап, сабырлырақ әрекет етуге көмектеседі.
- Құтқарушылықты тоқтатыңызҚарыздарды төлеуді және салдарды жасыруды доғарыңыз. Тұтынудың салдары тұтынып жүрген адамның өзінде қалсын.
- Шекараларды тұжырымдаңызСақтауға дайын бірнеше ережені анықтап, жақыныңыз сау-сергек кезде ол туралы сабырмен айтыңыз.
- Өзіңізге қамқорлық жасаңызҰйқы, тамақтану, қозғалыс, достармен араласу, өз қызығушылықтарыңыз — бұл өзімшілдік емес, қиын кезеңге төтеп берудің шарты.
- Қолдау табыңызПсихотерапевтке немесе туыстарға арналған топқа жазылыңыз. Маманның қасында бірге тәуелділіктен шығу жолы тезірек әрі қауіпсізірек өтеді.
Бірге тәуелділік неге сізге де, тәуелді адамға да зиян
Туыстардың өздері үшін бірге тәуелділік — көп жылғы созылмалы стресс. Ол ұйқысыздықпен, бас ауруымен, қысымның секіруімен, асқазан проблемаларымен, иммунитеттің төмендеуімен көрінеді. Мазасыздық бұзылыстары мен депрессияның, кейде ішімдікті немесе тыныштандыратын дәрілерді өзі теріс пайдаланудың қаупі жоғары. Отбасындағы балалар зардап шегеді: олар болжауға келмейтін ортада өседі және бірге тәуелді үлгілерді жиі ересек өмірге алып барады.
Тәуелді адам үшін жақындарының бірге тәуелді мінез-құлқы қауіпсіздік жастығы сияқты жұмыс істейді. Қарыздар төленді, жұмыста жасырып қалды, таңертең тұздық пен таблетка әкеліп берді — демек, жалғастыра беруге болады. Бақылау мен кінәлау да көмектеспейді: олар қарсылық, өтірік және қайтадан ішімдікпен басылатын кінә сезімін тудырады. Парадокс, бірақ туысқанның бірге тәуелділіктен шығуы көбіне тәуелді адамның емделу туралы ойлануына түрткі болатын себептердің біріне айналады.
Бірге тәуелділіктен қалай шығуға болады: неден бастау керек
Алғашқы қадам — өзгенің тәуелділігін бақылай алмайтыныңызды мойындау. Сіз адамды ішуді тастауға мәжбүрлей алмайсыз, бірақ өзіңіз қалай өмір сүретініңізді шеше аласыз. Бұл жақын адамыңыздан бас тарту дегенді білдірмейді. Бұл оның ауруының салдарын өз мойныңызға алуды тоқтатып, назарыңызды өз өміріңізге қайтару деген сөз.
Тәуелділік туралы ауру ретінде білген пайдалы: ол қалай дамиды, көндіру неге жұмыс істемейді, рецидив пен ремиссия деген не. Білім кінә сезімін азайтып, сабырлырақ әрекет етуге көмектеседі. Жұмыстың маңызды бөлігі — шекаралар: сіз орындауға дайын, алдын ала ойластырылған айқын ережелер. Мысалы: «Мен ақша бермеймін, бірақ емделуіңді төлеймін», «Сен мас кезіңде сенімен сөйлеспеймін». Шекара — жаза емес, сіздің өзіңіз үшін не істейтініңіздің сипаттамасы.
- Проблеманы өзіңіз сенетін жақын адамдардан жасыруды тоқтатыңыз
- Қарыздарды төлеуді және тұтынудың салдарын жоюды доғарыңыз
- 2–3 шекараны тұжырымдап, сау-сергек кезінде ол туралы сабырмен айтыңыз
- Өміріңізге тек өзіңіз үшін кем дегенде бір істі қайтарыңыз
- Ұйқыңызға, тамақтануыңызға және денсаулығыңызға көңіл бөліңіз
- Қолдау табыңыз: психотерапевт, туыстарға арналған топ, нарколог кеңесі
Тәуелді адамдардың туыстарына қандай көмек қажет
Бірге тәуелділік тәуелділіктің ерекшелігін түсінетін психологпен немесе психотерапевтпен жұмыс істегенде жақсы нәтиже береді. Жеке кездесулерде кінә мен қорқыныш сезімдері талданады, шекаралар белгіленеді, өзін-өзі бағалау қалпына келтіріледі. Көбіне когнитивті-мінез-құлықтық терапия, жүйелі отбасылық терапия, мотивациялық кеңес беру қолданылады. Туыстарға арналған өзара көмек топтары сіздің жалғыз емес екеніңіз туралы маңызды сезім береді.
Егер бірге тәуелділік айқын мазасыздықпен, депрессиямен, ұйқысыздықпен, салмақ жоғалтумен қатар жүрсе, психиатр кеңесі қажет: бұл жай-күйлер емделеді және оларды емдеу тәуелді адамның өзін емдеуден кем маңызды емес. Мамандар сондай-ақ жақын адамды қысымсыз және айла-шарғысыз емделуге қалай ынталандыруға болатынын ойластыруға көмектеседі.
Отбасына қалай көмектесеміз
Наркология 24 клиникасында туыстармен жұмыс — жеке бағыт. Психотерапевт бірге тәуелді үлгілерді түсінуге және шекара құруға көмектеседі, нарколог аурудың қалай дамитынын және емдеудің қандай нұсқалары бар екенін түсіндіреді, психиатр қажет болғанда отбасы мүшелеріндегі мазасыздық пен депрессияны емдейді. Тәуелді адамның өзі әлі емделуге дайын болмаса да, кеңестер онлайн әрі анонимді түрде қолжетімді.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Үнемі мазасызданасыз, нашар ұйықтайсыз және тыныш күндері де босаңсый алмайсыз
- Депрессия белгілері пайда болды: енжарлық, көз жасы, қызығушылықтың жоғалуы, түңілу сезімі
- Төтеп беру үшін өзіңіз жиірек ішетін немесе тыныштандыратын дәрілер қабылдайтын болдыңыз
- Үйде зорлық-зомбылық немесе қорқыту көріністері болады, және өзіңізді әрі балаларды қалай қорғау керектігін білмейсіз
- Жақыныңызға емделуді бастауға көмектескіңіз келеді, бірақ бұл туралы қалай сөйлесу керектігін білмейсіз
- Отбасындағы балаларда мінез-құлық, оқу, ұйқы проблемалары пайда болды
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер тәуелді жақыныңыз қауіпті жағдайда болса — есінен танса, құрысқақ ұстаса, сана шатасса, сандырақтаса, немесе үйде зорлық-зомбылық орын алса, 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Егер сіз немесе отбасы мүшелерінің бірі өмір сүргісі келмейтіні туралы ойласа, бұл ойлармен жалғыз қалмаңыз: психиатрға, жақын адамға жүгініңіз, ал балалар мен жастар үшін 150 сенім телефоны жұмыс істейді. Қасында көмек болғанда мұндай жай-күйлер өтеді.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Дәрігерді үйге тәулік бойы шақыру, стационар және детоксикация, кодтау, оңалту және нарколог пен психиатрдың онлайн кеңесі. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Созависимость: отбасыға көмек12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Тәуелді адамның туыстарына кеңес10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Емделуге қалай көндіру: тәуелді адамның уәждемесі10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Бірге тәуелділік — ауру ма?
АХЖ-10 мен АХЖ-11-де «бірге тәуелділік» деген жеке диагноз жоқ. Бұл тәуелді адамның жақындарындағы мінез-құлық пен күйзелістің тұрақты үлгісінің сипаттамасы. Алайда бірге тәуелділік көбіне кәсіби көмекті қажет ететін және жақсы емделетін мазасыздық пен депрессиялық бұзылыстармен, ұйқының бұзылуымен, психосоматикалық шағымдармен қатар жүреді.
Бірге тәуелді әйел екенімді қалай түсінуге болады?
Егер көңіл-күйіңіз күйеуіңіздің бүгін ішкен-ішпегеніне байланысты болса, сіз оның ақшасы мен телефонын бақыласаңыз, проблеманы айналадағылардан жасырсаңыз, оның қарыздарын төлеп, бұзылулары үшін кінә сезінсеңіз — бұл бірге тәуелділіктің белгілері. Өзіңізді кінәламау маңызды: мұндай мінез-құлық ауруның қасында аман қалуға тырысу ретінде қалыптасады және оны өзгертуге болады.
Күйеуім ішуді тастаса, бірге тәуелділік өтіп кете ме?
Әрдайым емес. Бірге тәуелді үлгілер — бақылау, мазасыздық, өзіне қамқорлық жасай алмау — жақын адам сау-сергек болғанда да жиі сақталады. Кейде олар тіпті сауығуға кедергі келтіреді: ремиссиядағы адам үнемі тексеріліп жүргенін сезінеді. Сондықтан бірге тәуелділікпен жұмыс тәуелді адамды емдеуден кейін емес, онымен қатар жүргізілуі керек.
Бірге тәуелділіктен шығу үшін тәуелді адамнан кету керек пе?
Жоқ, бірге тәуелділіктен шығу міндетті түрде ажырасу емес. Әңгіме өзгенің ауруы үшін жауап беруді тоқтатып, өз өміріңізді қайтару туралы. Қалу немесе кету туралы шешімді адам өзі қабылдайды. Алайда қарым-қатынаста зорлық-зомбылық болса, бірінші орында сіздің және балалардың қауіпсіздігі тұруы керек.
Бірге тәуелді болмай, тәуелді адамға қалай көмектесуге болады?
Тұтынуды емес, сауығуға жасалған қадамдарды қолдаңыз: дәрігер іздеуге көмек, емделуді төлеу, кеңеске бірге бару ұсыныңыз. Тұтынудың салдарын өз мойныңызға алмаңыз, ол үшін өтірік айтпаңыз, әр қадамын бақылауға тырыспаңыз. Өз сезімдеріңіз бен шекараларыңыз туралы адам сау-сергек кезде сабырмен айтыңыз.
Тәуелді адамның туыстары қайда жүгінуі керек?
Тәуелділіктермен жұмыс істейтін психотерапевт немесе психолог, аурудың ерекшеліктері мен емдеу нұсқаларын түсіндіретін нарколог және туыстарға арналған өзара көмек топтары көмектесе алады. Наркология 24 клиникасында тәуелді адамның өзі әзірге емделуден бас тартса да, отбасына арналған кеңестерді онлайн әрі анонимді түрде алуға болады.
Бірге тәуелділік балаларға беріле ме?
Тәуелділігі бар отбасында өскен балалар көбіне сол үлгілерді меңгеріп алады: шектен тыс жауапкершілік, сезімдер туралы айта алмау, мазасыздық, проблемасы бар серіктесті таңдауға бейімділік. Бұл сөзсіз емес. Баламен түсінікті тілде ашық сөйлесу, тұрақтылық және қажет болғанда балалар психологымен жұмыс бұл қауіптерді азайтады.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- АХЖ-11, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- NICE guideline CG115 «Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking and alcohol dependence»
- ҚР ДСМ диагностикалау және емдеудің клиникалық хаттамалары
- ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі
Мақаланы Наркология 24 медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Исаев Нұрлан ҚазбекұлыНарколог-психиатр дәрігер · өтілі 10 жылТұздарға, синтетикалық стимуляторларға және каннабиноидтарға тәуелділік, жасөспірімдердегі тәуелділік, лудомания, онлайн сүйемелдеу.
