Қысқаша
Жасөспірімнің алкоголь немесе есірткі қолданатынын білсеңіз немесе күдіктенсеңіз, ең бастысы — онымен байланысты сақтау: сабасыңызға түсіп, айыптаусыз сабырмен сөйлесу, қолданудың артында не тұрғанын анықтау және маманға — жасөспірімдер наркологына, психиатрға немесе психологқа жүгіну. Қорқыту, аңду, жазалау және ұялту әдетте құпиялылықты күшейтеді. Қазақстанда кәмелетке толмағандарға көмек заңды өкілдің келісімімен көрсетіледі, мәліметтер дәрігерлік құпия болып табылады. Уланғанда 103 немесе 112 нөміріне, өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар болғанда — 150 нөміріне қоңырау шалыңыз.
Бір минутта басты мәселе
- Жасөспірімнің миы ерекше осал: тәуелділік тезірек қалыптасады, ал заттар есте сақтауға, оқуға және эмоцияларға күштірек әсер етеді.
- Көбіне қолдану — мазасыздықты, депрессияны, қорлауды (буллингті) немесе жанжалдарды жеңу тәсілі, мұны анықтап, емдеу керек.
- Қамқорлық пен қауіпсіздікке екпін берілген сабырлы әңгіме ақыл айтудан, қорқытудан және жазалаудан жақсы нәтиже береді.
- Көмек бүкіл отбасына қажет: ата-аналарға арналған кеңестер жасөспірімнің емделуге келісу мүмкіндігін арттырады.
- Улану, есінен тану, құрысу, өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар — дереу 103, 112 немесе 150 нөміріне қоңырау шалуға себеп.
Неліктен жасөспірімдер қолдана бастайды
Жасөспірімдік шақ — мидың белсенді түрде қайта құрылатын кезеңі. Жаңалық іздеу және марапаттау жүйелері толық күшінде жұмыс істейді, ал өзін-өзі бақылауға және салдарды бағалауға жауапты маңдай бөліктері 20–25 жасқа дейін жетіледі. Сондықтан жасөспірімдерге тәуекелге құмарлық, тыйым салынғанды байқап көруге ниет және құрдастарының пікіріне қатты тәуелділік тән. Бұл дамудың қалыпты ерекшелігі, бірақ дәл осы оларды алкогольге, никотинге және есірткіге осал етеді.
Алғаш байқап көрудің себептері әртүрлі: қызығушылық, ортада «өзіміздікі» болуға ниет, ересектерге қарсылық, мазасыздықты, жалғыздықты немесе стрессті жеңуге әрекет. Тұрақты қолданудың артында көбіне елеулі қиындықтар тұратынын түсіну маңызды: депрессия, мазасыздық бұзылысы, зейін тапшылығы синдромы, мектептегі қорлау, зорлық-зомбылық, ата-ананың ажырасуы, жақын адамынан айырылу. Сондықтан «мұны неге істейсің» деген сұрақты кінәлау ретінде емес, шын ниетпен түсінуге тырысып қою керек.
Тәуекел факторлары
Туыстарындағы тәуелділік, алкогольді немесе никотинді ерте байқап көру, оқудағы қиындықтар, ұшқалақтық, мазасыздық немесе депрессия, ата-анамен жақын байланыстың болмауы, қолдану қалыпты саналатын орта, заттардың қолжетімділігі және отбасында түсінікті ережелердің болмауы.
Қорғаныш факторлары
Кем дегенде бір ересек адаммен жылы, сенімді қарым-қатынас, ата-ананың түсінікті ережелері мен бірізділігі, оқуға, спортқа немесе шығармашылыққа қызығушылық, қолдау көрсететін құрдастар ортасы, стрессті жеңу және сезімдер туралы айту дағдысы. Қорғаныш факторларын кез келген сәтте нығайтуға болады.
Жасөспірім кезде қолдану неліктен қауіпті
Өсіп келе жатқан ми психобелсенді заттарға ерекше сезімтал. Қолдану неғұрлым ерте басталса, ересек жаста тәуелділіктің даму қаупі соғұрлым жоғары. Алкоголь мен есірткі есте сақтауды, зейінді және оқу қабілетін нашарлатады, эмоциялық дамуға және стрессті жеңу дағдыларының қалыптасуына кедергі келтіреді. Жасөспірімдерде каннабиноидтар психоздық бұзылыстар қаупінің артуымен байланысты, ал синтетикалық стимуляторлар мен шегуге арналған қоспалар бірнеше эпизодтан кейін-ақ жедел психоз тудыруы мүмкін.
Сонымен қатар жасөспірімдер заттардың әсерінде қауіпті жағдайларға жиі тап болады: улану, жарақаттар, жол-көлік оқиғалары, тәуекелді жыныстық мінез-құлық, заңмен қайшылықтар. Олардың тәжірибесі мен дене салмағы аз, сондықтан алкогольмен немесе белгісіз затпен улану ересектерге қарағанда тезірек дамуы мүмкін. Заттарды, әсіресе алкогольді таблеткалармен араластыру ерекше қауіпті. Мұның бәрі тіпті «бір реттік» эпизодтарды да елемеуге болмайтынын көрсетеді.
| Жағдай | Не зиян келтіреді | Не көмектеседі |
|---|---|---|
| Зат немесе қолдану белгілері табылды | Дереу жанжал, айқай, қорқыту | Үзіліс, маманмен кеңесу, кейінірек сабырлы әңгіме |
| Жасөспірім жоққа шығарады | Мойындағанша қысым көрсету, тінту | Не байқағаныңызды сипаттап, көмектесуге дайын екеніңізді айту |
| Жасөспірім шындықты айтты | Жазалап, бәріне бірден тыйым салу | Адалдығы үшін алғыс айтып, жоспарды бірге талқылау |
| Жасөспірім қауіпті жағдайда | Телефонмен ұрсу, барудан бас тарту | Алып кету, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, әңгіме — кейін |
| Қайта қолдану | Бәрі пайдасыз деп санау | Рецидивті маманмен талқылап, жоспарды түзету |
Жасөспіріммен қолдану туралы қалай сөйлесу керек
Алғашқы әңгіменің мақсаты — мойындату немесе жазалау емес, байқағаныңызды, алаңдайтыныңызды және көмектесуге дайын екеніңізді көрсету. Жасөспірім ішімдік пен есірткінің әсерінде емес және екеуіңіз де сабырлы кезде уақыт таңдаңыз. Бірінші жақтан сөйлеңіз: «байқап жүрмін, үйге кеш келетін, аз ұйықтайтын болдың, мен алаңдап жүрмін». Ашық сұрақтар қойып, мұқият тыңдаңыз. Әрекеттерімен келіспесеңіз де, оның сезімдерін мойындаңыз. Жасөспірімдер менсінбеушілік пен ақыл айтуға қатты реакция береді.
Өз ұстанымыңыз бен ережелеріңізді нақты белгілеп, қолданудың сізді неге алаңдататынын — мораль арқылы емес, қауіпсіздік пен денсаулық арқылы түсіндіріңіз. Нақты қадамдар туралы, мысалы, маманмен кездесу туралы келісіңіз. Жасөспірімнің мынаны білгені маңызды: егер ол қауіпті жағдайға тап болса, сізге қоңырау шала алады, сіз келіп көмектесесіз, ал салдары туралы әңгіме кейін болады. Мұндай қауіпсіздік ережесі өмірді сақтап қалады.
Не айту керек
«Мен сені жақсы көремін және сен үшін алаңдаймын». «Не болып жатқанын айтшы, түсінгім келеді». «Бұны бірге еңсереміз». «Осындай жағдайларды жақсы білетін маманға барып көрейік». «Саған жаман немесе қауіпті болса, кез келген уақытта маған қоңырау шал». Бұл сөздер қорғаныс реакциясын төмендетіп, сұхбатқа жол ашады.
Не айтпау керек
«Сен нашақорсың», «сен отбасын масқаралап жүрсің», «мен сенің жасыңда…», «тағы бір рет қайталансаң — үйден қуып шығамын». Жапсырмалар мен қорқыту жасөспірімді қорғануға, өтірік айтуға және оны «түсінетіндерге» — көбіне сол қолданатын ортаға кетуге мәжбүрлейді. Басқа балалармен салыстыру да зиян келтіреді.
Жасөспірім қолданса, қалай әрекет ету керек
- Үзіліс алыңызАшудың үстінде әрекет етпеңіз. Сабасыңызға түсіп, жағдайды басқа ересек адаммен, қажет болса — маманмен талқылаңыз.
- Қауіпсіздікті бағалаңызУлану белгілері, есінен тану, құрысу немесе өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар болса, дереу 103, 112 немесе 150 нөміріне қоңырау шалыңыз.
- Сабырмен сөйлесіңізЖасөспірім ішімдік пен есірткінің әсерінде емес кезде уақыт таңдаңыз. Өз сезімдеріңіз бен байқағандарыңыз туралы айтып, ашық сұрақтар қойыңыз, тыңдаңыз.
- Ережелерді белгілеңізҚолдануды мақұлдамайтыныңызды және неге екенін, отбасында қандай ережелер бар екенін нақты түсіндіріңіз.
- Маманға жүгініңізЖасөспірімдер наркологына, психиатрға немесе психологқа жазылыңыз. Жасөспірім бас тартса, кеңеске өзіңіз келіңіз.
- Емдеуді қолдаңызОтбасылық кездесулерге қатысып, байланысты сақтаңыз және рецидивті жеңіліс деп қабылдамаңыз.
Ата-аналар нені істемеуі керек
Қолдану туралы хабарға табиғи реакция — қорқыныш, ашу және бәрін дереу бақылауға алуға ниет. Бірақ қисынды болып көрінетін кейбір әрекеттер іс жүзінде жағдайды нашарлатады. Төменде қатты қорқып тұрсаңыз да, аулақ болған жөн жиі қателіктер келтірілген. Егер бұлардың бірі болып қойса, өзіңізді кінәламаңыз: маңыздысы өткен емес, әрі қарай қалай әрекет ететініңіз. Қатені мойындап, жасөспірімнен кешірім сұрау да сенімді нығайтатын күшті қадам.
- Бірдеңе тапқаннан немесе күдіктенгеннен кейін бірден тергеу, айқай немесе жанжал шығару
- Хат алмасуды жасырын оқу, бөлмені тінту, түсіндірмей аңду ұйымдастыру
- Жапсырма тағу, туыстардың алдында ұялту немесе басқа балалармен салыстыру
- Үйден қуамын немесе достарымен араласуға мүлдем тыйым саламын деп қорқыту
- Ештеңе болмағандай кейіп таныту немесе қолдануды «қалыпты кезең» деп санау
- Есірткіге күштеп немесе себебін түсіндірмей тестілеу
- Қауіпсіздеу деп ойлап, «үйде бақылаумен байқап көруге» рұқсат беру
- Жасөспірімге тыныштандыратын немесе ұйықтататын дәрілерді өз бетіңізше беру
Жасөспірім қолданса, қайда жүгіну керек
Жасөспірімдер наркологының немесе психиатрдың, сондай-ақ тәуелділіктермен жұмыс тәжірибесі бар психологтың кеңесінен бастауға болады. Маман жағдайдың қаншалықты елеулі екенін бағалайды: бұл бір реттік эксперимент пе, тұрақты қолдану ма, әлде қалыптасып келе жатқан тәуелділік пе, қосалқы депрессия, мазасыздық немесе басқа бұзылыстар бар ма. Егер жасөспірім әзірге барудан бас тартса, ата-ана кеңеске өздері келе алады — бұл жиі әрі пайдалы тәжірибе.
ҚР заңнамасы бойынша кәмелетке толмағандарға медициналық көмек заңды өкілдің келісімімен көрсетіледі, ал диагноз бен емдеу туралы мәліметтер дәрігерлік құпия болып табылады. Бұл заңда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, ақпарат сіздің келісіміңізсіз мектепке берілмейтінін білдіреді. Балалар мен жастар үшін 150 сенім телефоны жұмыс істейді: ата-анасымен сөйлесу қиын болса, жасөспірім оған анонимді түрде қоңырау шала алады. Мектеп психологы да алғашқы тірек бола алады.
Жасөспірімдердегі тәуелділік қалай емделеді
Жасөспірімдерді емдеу ересектерді емдеуден ерекшеленеді. Негізін психотерапия мен отбасымен жұмыс құрайды, ал дәрі-дәрмектер тек қатаң көрсеткіштер бойынша — мысалы, қосалқы депрессияны, мазасыздықты, абстиненттік синдромды емдеу үшін немесе уланған кезде тағайындалады. Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия, мотивациялық сұхбат және ата-ананы емдеуге тартып, отбасындағы ахуалды өзгертуге көмектесетін отбасына бағытталған тәсілдер жақсы зерттелген.
Ауыр жағдайда, уланғанда немесе айқын тәуелділік кезінде жасөспірім дәрігерлердің бақылауында болатын стационар қажет болуы мүмкін. Негізгі кезеңнен кейін ұзақ қолдау маңызды: психотерапевтпен тұрақты кездесулер, оқуға қайта оралуға көмек, жаңа қызығушылықтар мен араласатын орта табу. Бұл жолда рецидив (срыв) сирек емес және ол сәтсіздікті білдірмейді — бұл емдеу жоспарын түзетуге белгі.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Наркология 24 клиникасында ата-аналар жағдайды анықтап, жасөспіріммен әңгімеге дайындалу үшін нарколог, психиатр немесе психологтан анонимді кеңес, соның ішінде онлайн кеңес ала алады. Дәрігерлер жасөспірімнің жағдайын, тәуелділіктің және қосалқы бұзылыстардың бар-жоғын бағалап, отбасының қатысуымен емдеу жоспарын таңдайды. Уланғанда немесе ауыр жағдайда дәрігер тәулік бойы үйге шығады, қажет болса стационар ұсынылады.
Жасөспірімдерге арналған тәуелділіктің психотерапиясы қорқытуға емес, сенім мен мотивацияға негізделеді. Сонымен қатар туыстарға арналған кеңестер өткізіледі: ережелерді қалай құру, рецидивке қалай жауап беру және өзіңізге қалай қамқорлық жасау керек. Кәмелетке толмағандарға көмек заңды өкілдің келісімімен және «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексіне сәйкес, дәрігерлік құпияны сақтай отырып көрсетіледі.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Жасөспірім алкогольді немесе есірткіні бір реттен көп қолданған
- Таблеткаларды, пакеттерді, шегуге арналған қоспаларды немесе қолдануға арналған құралдарды таптыңыз
- Көңіл-күй, ұйқы, тәбет, араласатын орта күрт өзгерді, үлгерім төмендеді
- Жасөспірім күйзелген, мазасыз көрінеді, өмірдің мәнсіздігі туралы айтады
- Оғаш идеялар, күдікшілдік, қорқыныш немесе елестер пайда болды
- Жасөспірім үйден жоғалып кетеді, өтірік айтады, ақша немесе заттар жоғалады
- Жасөспіріммен әңгімені қалай бастарыңызды білмейсіз және сізге де қолдау қажет
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер жасөспірім ес-түссіз болса, оны ояту қиын болса, сирек немесе қырылдап дем алса, құрысу, сана тұманданған кездегі құсу, өте жоғары қызу, қатты қозу болса, 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Оны қырынан жатқызып, жалғыз қалдырмаңыз. Өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар болғанда 150 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз.
Наркология 24 қалай көмектеседі
Дәрігерді үйге тәулік бойы шақыру, стационар және детоксикация, кодтау, оңалту және нарколог пен психиатрдың онлайн кеңесі. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Жасөспірімдердегі тәуелділік12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Тәуелді адамның туыстарына кеңес10 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Нашақорлықты емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Жасөспірім алкоголь ішсе, не істеу керек?
Елемеңіз және жанжал шығармаңыз. Сабырмен сөйлесіп, оның қаншалықты жиі және қандай жағдайда ішетінін, алкоголь ол үшін нені білдіретінін анықтаңыз. Мұның өсіп келе жатқан ми үшін неге қауіпті екенін түсіндіріп, ережелерді белгілеңіз. Эпизодтар қайталанса немесе көңіл-күйге қатысты проблемалардың белгілері болса, жасөспірімдер наркологына немесе психологқа жүгініңіз.
Жасөспірімнің есірткі қолданатынын қалай түсінуге болады?
Өзгерістердің қосарлануы алаңдатады: көңіл-күй мен ұйқының күрт құбылуы, үлгерімнің төмендеуі, жаңа достар мен құпиялылық, ақшаның жоғалуы, қарашықтардың әдеттен тыс күйі, иістер, терідегі іздер, таблеткалар немесе пакеттердің табылуы. Жеке белгінің басқа түсініктемесі болуы мүмкін. Асығыс қорытынды жасағаннан гөрі сабырмен сөйлесіп, маманға жүгінген дұрыс.
Жасөспірімді қолданғаны үшін жазалау керек пе?
Қатаң жазалар әдетте жасөспірімнің жасырына бастауына әкеледі. Түсінікті ережелер мен салдарды белгілеу маңызды, бірақ басты екпін — қауіпсіздік пен көмекте. Шындықты айтса, адалдығы үшін алғыс айтып, жоспарды бірге талқылаңыз. Маман бақылау мен қолдау арасындағы тепе-теңдікті таңдауға көмектеседі.
Жасөспірімді оның келісімінсіз емдеуге бола ма?
ҚР заңнамасы бойынша кәмелетке толмағандарға медициналық көмек заңды өкілдің келісімімен көрсетіледі. Бірақ тәуелділікті емдеу жасөспірімнің өзі қатысқанда ғана тиімді. Сондықтан мәжбүрлеу емес, ынталандыру маңызды. Ата-аналарға арналған кеңестен бастаңыз: маман жасөспірім кездесуге келісетіндей етіп әңгіме құруға көмектеседі.
Наркологқа жүгінсек, мектепте біле ме?
Жоқ. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі бойынша диагноз бен емдеу туралы мәліметтер дәрігерлік құпия болып табылады және заңда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, заңды өкілдің келісімінсіз мектепке берілмейді. Жеке клиникаға жүгіну, соның ішінде анонимді жүгіну, есепке қоюға әкелмейді.
Қолданатын жасөспірімді қай дәрігерге апару керек?
Ең дұрысы — тәуелділіктермен жұмыс істейтін жасөспірімдер наркологына немесе психиатрға. Ол қолданудың сипатын және қосалқы депрессияның, мазасыздықтың, зейін тапшылығы синдромының бар-жоғын бағалайды. Психолог немесе психотерапевт психотерапия жүргізеді, бірақ дәрі тағайындамайды. Наркология 24 клиникасында ата-аналарға арналған анонимді онлайн кеңестен бастауға болады.
Ата-анасымен сөйлесуден қорықса, жасөспірім қайда жүгіне алады?
Жасөспірім балалар мен жастарға арналған 150 сенім телефонына қоңырау шала алады — бұл анонимді әрі тегін. Мектеп психологымен немесе өзі сенетін басқа ересек адаммен сөйлесуге болады. Өмірге қауіп төнгенде — 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалу керек. Ата-аналарға жасөспірімге қауіпті жағдайда жазадан қорықпай өздеріне қоңырау шала алатынын алдын ала айтып қойған маңызды.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- DSM-5, Американдық психиатриялық қауымдастық
- UNODC/WHO International Standards on Drug Use Prevention
- NICE guideline NG64: Drug misuse prevention: targeted interventions
- «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі
Мақаланы Наркология 24 медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Смирнова Ольга НиколаевнаНарколог-психиатр дәрігер · өтілі 27 жылАлкогольге тәуелділік, әйелдер алкоголизмі, қос диагноз, тексеруден кейін кодтау, отбасыларға кеңес.
