Ақ қызба: алғашқы белгілері, қашан басталады және жақындар не істеуі керек

Ақ қызба дегеніміз не

Медицинада ақ қызбаны алкогольдік делирий деп атайды. АХЖ-10-да ол F10.4 — делирийі бар абстиненттік жағдай ретінде кодталады. Бұл адам бағдарын жоғалтатын, жоқ нәрсені қабылдайтын және қорқыныш пен елестердің ықпалымен әрекет ететін сананың жедел бұзылысы. Делирий мас кезде емес, ұзақ уақыт тәуелді болған адамда алкогольден бас тарту аясында дамиды.

Оның негізінде жүйке жүйесінің жұмысын ұзақ уақыт басып келген алкоголь кенет түспей қалғанда пайда болатын айқын шамадан тыс қозу жатыр. Оған сусыздану, электролит балансының бұзылуы, B тобындағы дәрумендердің тапшылығы, бауырдың қосалқы аурулары және инфекциялар қосылады. Мұның бәрі бірге мидың ауыр дисфункциясына әкеледі. Емделмесе, делирий жүрек жұмысының бұзылуынан, сусызданудан, қызып кетуден, жарақаттар мен жазатайым оқиғалардан өмірге қауіпті.

Неліктен «ақ қызба» деп атайды

Бұл атау орыс тіліндегі халықтық «белая горячка» сөзінің аудармасы. Ол делирийдің жиі дене қызуының көтерілуімен және қызбалы қозумен жүретініне байланысты. «Ақ» деп оны бұрын арақты атаған «ақ шараптан» туындайтындықтан атаған. Атаудың өзі медициналық емес, бірақ мәнін жақсы жеткізеді: бұл кәдімгі мастық емес, жедел, қызбалы жағдай.

Ақ қызбаның алғашқы белгілері қандай

Делирий сирек кенет басталады. Әдетте оның алдында бірнеше сағаттан бір тәулікке дейін созылатын абстиненция симптомдарының күшею кезеңі болады. Адам мазасыз, үрейлі болып, ұйықтай алмайды, ал ұйықтаса, қорқынышты түстер көріп, қорқып оянады. Қалтырау мен тершеңдік күшейіп, тамыр соғуы жиілейді. Көңіл-күй тез өзгереді: ашуланшақтықтан күйзеліске немесе табиғи емес көтеріңкілікке ауысады.

Біртіндеп абдырау эпизодтары пайда болады: адам тәуліктің уақытын шатастырады, қайда тұрғанын қайта-қайта сұрайды, көлеңкелердің жылт етуін көріп, шақырған дауыстарды естуі мүмкін. Алғашында бұл құбылыстар қысқа мерзімді болады, ал аралықтарда ол өзін барабар ұстайды. Ішімдіктен шығып жатқан жақын адамыңыздан мұндай өзгерістерді байқасаңыз, бұл дәрігерді шұғыл шақыру керектігінің белгісі: осы сәтте әлі де толық дамыған делирийдің алдын алуға болады.

• Ұйқысыздық, әсіресе адам бір тәуліктен астам ұйықтамаса
• Күшейіп келе жатқан мазасыздық, алаңдаушылық, әбігерлік
• Сырттан байқалатын қолдың, тілдің немесе бүкіл дененің қатты қалтырауы
• Қатты терлеу, жиі тамыр соғуы, жоғары қан қысымы
• Қорқынышты түстер, ұйқыда айқайлау және қорқып ояну
• Қысқа мерзімді көру немесе есту алданулары
• Тәуліктің уақыты мен тұрған жерін шатастыру

Ішімдіктен кейін ақ қызба қашан басталады

Типтік мерзім — алкогольді соңғы рет ішкеннен кейінгі екінші-төртінші тәулік, сирек — кейінірек, бір аптаға дейін. Сондықтан алғашқы тәулік салыстырмалы түрде тыныш өтсе, бәрі артта қалды деп ойлау қауіпті. Делирий жиі кешке немесе түнде, жарық азайып, сыртқы бағдарлар аз болған кезде басталады. Кейде оны адамның кенет ішуді тоқтатуына себеп болған жарақат, инфекция, операция немесе басқа себеппен ауруханаға жатқызу қоздырады.

Көп жылдар бойы ішіп келген, жиі әрі ұзақ ішімдікке салынатын, бұрын тоқтату кезінде делирий немесе құрысу болған адамдарда, бауырдың қосалқы аурулары, инфекциялар, бас жарақаттары болғанда, егде жаста қауіп жоғарырақ. Мұндай факторлар болса, ішімдіктен шығуды дәрігермен алдын ала жоспарлаған, ал кейбір жағдайларда делирийдің алдын алуға немесе оны ең ерте кезеңде емдей бастауға болатын стационарда өткізген дұрыс.

Толық дамыған делирий қалай білінеді

Толық дамыған сатыда адам уақыт пен орында, кейде өз тұлғасында да бағдарсыз болады. Ол айқын, қозғалмалы елестерді көреді: жәндіктерді, ұсақ жануарларды, жыландарды, жіптерді немесе өрмекшінің торын, оны алуға келді деген адамдарды. Есту алданулары — қорқыту, шақыру — және терісінде біреу жорғалап жүргендей жанасу сезімдері болуы мүмкін. Адам бұл бейнелерге шындық сияқты жауап береді: сілкіп тастауға тырысады, қашады, тығылады, қорғанады.

Қорқыныш, қозу, әбігер қимылдар, байланыссыз сөйлеу, айқын қалтырау, тершеңдік, жоғары дене қызуы, жиі тамыр соғуы тән. Жағдай құбылып тұруы мүмкін: күндіз адам салыстырмалы түрде тыныш, ал кешке және түнде симптомдар күшейеді. Қорқыныш пен жағдайды дұрыс қабылдамау салдарынан жарақат, құлау, агрессия қаупі артады. Емделмесе, делирий жүрек жұмысының ауыр бұзылыстарына және өлімге әкелуі мүмкін.

Делирийдегі адам не болып жатқанын түсіне ала ма

Әдетте жоқ. Адам көріп тұрған бейнелерінің шын екеніне сенімді, және онымен дауласу пайдасыз. Жеңіл абстиненциядағы қабылдау алдануларынан айырмашылығы — ол кезде адам көргеніне күмәндануы мүмкін, ал делирийде елестерге сыни көзқарас жоғалады. Сондықтан үгіттеу көмектеспейді, шұғыл медициналық көмек қажет.

Жедел жәрдем келгенге дейін туыстар не істеуі керек

Бірінші әрі ең бастысы — 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалып, жағдайды сипаттау: адам ішімдіктен шығып жатыр, бағдарлай алмайды, жоқ нәрсені көреді, қозған. Делирийді өз бетіңізше емдеуге, ұйықтататын, тыныштандыратын дәрілер немесе алкоголь беруге тырыспаңыз — бұл көмектеспейді және жағдайды нашарлатуы мүмкін. Ақ қызба өздігінен өтпейді, ал емнің басталуына дейінгі уақыт болжам үшін маңызды.

Бригада келгенше қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тырысыңыз. Өткір заттарды жинап алыңыз, терезелер мен балкон есігін жабыңыз, адамды жалғыз қалдырмаңыз. Жарықты қосып, сабырмен, қысқа сөйлеңіз, өзіңізді және оның қай жерде екенін атаңыз. Елестер туралы онымен дауласпаңыз және егер ол өзіне қауіп төндірмесе, күшпен ұстауға тырыспаңыз. Агрессия болса, қауіпсіз қашықтыққа кетіп, бұл туралы диспетчерге хабарлаңыз.

1. 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалып, жағдайды сипаттау
2. Өткір заттарды жинап алу, терезелер мен балконды жабу
3. Жарықты қосу, теледидарды өшіру және бөлмедегі шуды азайту
4. Сабырмен әрі қысқа сөйлеу, өзіңізді және орынды атау
5. Елестер туралы дауласпау және қорқыныштарын мазақ етпеу
6. Алкоголь, ұйықтататын немесе тыныштандыратын дәрілер бермеу
7. Адамды жалғыз қалдырмау, бірақ өзіңізді қатерге тікпеу

Ақ қызбаны қалай емдейді

Алкогольдік делирийді тек стационарда — наркологиялық, психиатриялық немесе реанимация бөлімшесінде емдейді. Ем қозуды басуға және ұйқыны қалыпқа келтіруге арналған препараттарды, әдетте бензодиазепиндер тобынан, сұйықтық пен электролиттердің орнын толтыруға арналған қарқынды инфузиялық терапияны, мидың зақымдануының алдын алу және емдеу үшін жоғары мөлшердегі тиаминді, дене қызуын, жүрек жұмысын және тыныс алуды бақылауды қамтиды. Сонымен қатар қосалқы аурулар анықталып, емделеді: инфекциялар, жарақаттар, панкреатит.

Уақытында емделсе, делирий әдетте бірнеше күнде шешіледі, содан кейін адам болған жайды жиі нашар есіне алады. Одан кейін әлсіздік пен ұйқы бұзылыстарымен жүретін қалпына келу кезеңі басталады. Түсіну маңызды: бастан өткерген ақ қызба — маңызды белгі. Келесі ішімдік кезінде оның қайталану қаупі жоғары, сондықтан шыққаннан кейін тәуелділікті емдеуді міндетті түрде жалғастыру керек.

Келісімсіз ауруханаға жатқызуға бола ма

«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі өмірге қатер төндіретін жағдайларда, сондай-ақ адам өзіне немесе айналасындағыларға қауіпті немесе дәрменсіз болатын психикалық бұзылыстар кезінде келісімсіз медициналық көмек көрсету мүмкіндігін көздейді. Алкогольдік делирий осындай жағдайларға жатады, сондықтан шұғыл бригада адамды заңда белгіленген тәртіппен ауруханаға жатқыза алады.

Ақ қызбаның алдын қалай алуға болады

Ең сенімді тәсіл — адамның қаупі жоғары болса, ұзақ ішімдіктен кенет және медициналық бақылаусыз шықпау. Ішімдіктен жоспарлы шығару кезінде дәрігер абстиненцияның ауырлығы мен қауіп факторларын бағалайды, құрысу мен делирийдің алдын алатын препараттарды, B тобындағы дәрумендерді тағайындайды, сұйықтықтың орнын толтырады. Қауіп жоғары болса, алғашқы белгілерді уақытында байқап, емді бастауға болатын стационар ұсынылады.

Наркология 24 клиникасында нарколог үйге тәулік бойы барады, асқыну қаупін бағалайды және қажет болса ауруханаға жатқызуды бірден ұйымдастырады. Жедел кезеңнен кейін біз тәуелділікті емдеуге көшуге көмектесеміз: нарколог пен психиатрдың кеңестері, психотерапия, пациенттің келісімімен — рецидивке қарсы терапия және оңалту. Көмек анонимді, есепке қоюсыз.

Дәрігерге қашан жүгіну керек

• Адам ұзақ ішімдіктен шығып жатыр, оның ұйқысыздығы, қалтырауы мен мазасыздығы күшейіп барады
• Бұрын алкогольден бас тартқанда ақ қызба немесе құрысу болған
• Ішімдіктен шығу кезінде қысқа мерзімді шатасу немесе «көріністер» эпизодтары пайда болды
• Ішімдік аясында бауыр, жүрек аурулары, бас жарақаты немесе инфекция бар
• Адам егде жаста және алкогольді көптен бері шамадан тыс ішеді
• Бастан өткерген делирийден кейін тәуелділікті емдеуді жоспарлау керек

Сұрақтар мен жауаптар

Материалды тексерген

Смирнова Ольга НиколаевнаНарколог-психиатр дәрігер · өтілі 27 жыл

Алкогольге тәуелділік, әйелдер алкоголизмі, қос диагноз, тексеруден кейін кодтау, отбасыларға кеңес.